Gộp 4 chương trình quốc gia: Đo lường hiệu quả thực sự cho người dân
Việc tích hợp bốn chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình lớn với tổng nguồn lực dự kiến lên tới 808.558 tỷ đồng đang được Quốc hội thảo luận. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để đánh giá đúng hiệu quả của chương trình, không chỉ dựa trên số lượng công trình xây dựng hay vốn giải ngân mà phải nhìn vào những thay đổi thực tế trong đời sống người dân.
Bối cảnh
Ngày 20 tháng 8, Quốc hội Việt Nam đã thảo luận về đề xuất của Chính phủ nhằm tích hợp bốn chương trình mục tiêu quốc gia hiện nay, bao gồm các lĩnh vực văn hóa; giáo dục và đào tạo; giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe và dân số. Sau khi tích hợp, chương trình mới có tên gọi là "Phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035".
Việc tích hợp này nhằm mục tiêu sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực lớn của Nhà nước, đồng thời giảm sự phân tán và chồng chéo trong quản lý, nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân ở các vùng khó khăn, đặc biệt là miền núi và vùng dân tộc thiểu số.
Diễn biến chính
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó đoàn Hải Phòng, đồng tình với việc chuyển từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng cần phân biệt rõ giữa sản phẩm đầu ra và hiệu quả thực sự mà người dân nhận được.
- Ví dụ, một ngôi trường được xây dựng hay một trạm y tế được nâng cấp chỉ là sản phẩm đầu ra. Nếu chất lượng giáo dục không cải thiện hay người dân vẫn khó tiếp cận dịch vụ y tế, thì mục tiêu chương trình chưa được hoàn thành.
- Tương tự, hỗ trợ sinh kế cho hộ nghèo mà sau đó họ tái nghèo hoặc nhà văn hóa xây xong ít người sử dụng cũng cho thấy nguồn lực chưa tạo ra thay đổi thực chất.
- Đại biểu đề nghị đánh giá chương trình theo hai tầng: một là đo lường số lượng công trình, thiết bị, người được hỗ trợ, tiến độ và mức giải ngân; hai là đo kết quả thực tế đối với người dân như thu nhập có tăng bền vững, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa có được cải thiện và khoảng cách phát triển giữa các vùng có thu hẹp hay không.
Đại biểu Lý Thị Lan, Phó đoàn Tuyên Quang, đề xuất trao cho địa phương quyền lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế. Theo đó, Trung ương sẽ xác định mục tiêu, đối tượng, tiêu chuẩn và nguồn lực, còn địa phương quyết định phương thức thực hiện trong phạm vi được giao và chịu trách nhiệm về kết quả.
Tuy nhiên, bà cũng lưu ý năng lực triển khai giữa các xã, đặc biệt ở miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn chênh lệch. Nhiều xã chưa đủ khả năng làm thủ tục đầu tư, đấu thầu, mua sắm và quản lý tài chính.
Do đó, xã nên chủ động thực hiện những nhiệm vụ thuộc thẩm quyền và khả năng, còn các khâu chuyên môn, kỹ thuật phức tạp cần được cấp tỉnh hướng dẫn, hỗ trợ. Với các công trình nhỏ, kỹ thuật đơn giản và phục vụ trực tiếp cộng đồng, thủ tục cần được rút gọn để xã dễ triển khai và chịu trách nhiệm.
Đại biểu cũng đề nghị xây dựng hệ thống hướng dẫn số dùng chung, giúp cán bộ xã tra cứu đối tượng thụ hưởng, mức hỗ trợ, nguồn vốn, thẩm quyền, hồ sơ và quy trình. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hướng dẫn, tra cứu và cảnh báo sai sót.
Đại biểu Bùi Văn Dũng, Ủy ban Kinh tế và Tài chính, nhấn mạnh rằng việc tích hợp không chỉ là gộp tên gọi hay đầu mối quản lý. Các lĩnh vực giảm nghèo, nông thôn, dân tộc thiểu số, giáo dục, y tế và văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ, cùng hướng tới nâng cao chất lượng sống của người dân.
Ông lưu ý: "Nghèo đói không chỉ được đo bằng thu nhập. Phát triển nông thôn không chỉ là đầu tư hạ tầng. Phát triển vùng dân tộc thiểu số cũng không thể tách rời giáo dục, y tế, văn hóa và sinh kế".
Việc tích hợp cần khắc phục tình trạng nguồn lực phân tán, đối tượng và thủ tục chồng chéo. Nếu bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng, 4 chương trình có thể biến thành một "siêu chương trình" lớn và phức tạp hơn.
Cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc tích hợp không thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng hay mức ưu đãi, mà thay đổi cách tổ chức để sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của Nhà nước và người dân.
Chương trình sẽ chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả, đồng thời tăng phân cấp theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm".
Phân tích & Ý nghĩa
Việc tích hợp bốn chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình lớn là bước đi quan trọng nhằm tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước, đồng thời giảm sự trùng lặp, chồng chéo trong quản lý và thực hiện chính sách.
Tuy nhiên, như các đại biểu đã chỉ ra, thách thức lớn nằm ở việc đánh giá đúng hiệu quả thực sự của chương trình. Nếu chỉ dựa vào số lượng công trình xây dựng hay vốn giải ngân, rất dễ dẫn đến việc đánh giá lệch lạc, không phản ánh đúng thay đổi trong đời sống người dân.
Việc phân biệt rõ giữa sản phẩm đầu ra (như trường học, trạm y tế, nhà văn hóa) và hiệu quả đầu ra (chất lượng giáo dục, khả năng tiếp cận y tế, mức thu nhập bền vững) là rất cần thiết để đảm bảo chương trình thực sự mang lại lợi ích cho người dân, đặc biệt là ở các vùng khó khăn như miền núi, đồng bào dân tộc thiểu số.
Đồng thời, trao quyền cho địa phương trong việc lựa chọn phương thức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế, kết hợp với việc hỗ trợ kỹ thuật và hướng dẫn từ cấp trên, sẽ giúp tăng cường năng lực triển khai và quản lý, giảm thủ tục hành chính rườm rà.
Việc xây dựng hệ thống dữ liệu số dùng chung và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý cũng là xu hướng hiện đại, giúp minh bạch, chính xác và kịp thời trong việc phân bổ nguồn lực và giám sát kết quả.
Kết luận
Việc tích hợp bốn chương trình mục tiêu quốc gia thành chương trình "Phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035" với nguồn lực dự kiến hơn 808 nghìn tỷ đồng là bước tiến quan trọng trong chính sách phát triển bền vững. Tuy nhiên, để chương trình thực sự hiệu quả, cần có cơ chế đánh giá dựa trên thay đổi thực tế trong đời sống người dân, đồng thời tăng cường phân cấp, trao quyền cho địa phương và ứng dụng công nghệ trong quản lý.
Hình ảnh từ bài viết
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phát biểu tại hội trường ngày 20/8. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Đại biểu Lý Thị Lan phát biểu tại hội trường ngày 20/8. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Gộp 4 chương trình quốc gia: Đo lường hiệu quả thực sự cho người dân