Những mảnh ghép giúp phục hồi danh tính liệt sĩ Việt sau chiến tranh
Hành trình tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ Việt Nam sau chiến tranh luôn là một câu chuyện đầy cảm xúc và gian nan. Liệu có thể tưởng tượng được, sau hơn nửa thế kỷ, những người lính đã ngã xuống nơi chiến trường xa xôi vẫn chưa thể trở về với gia đình? Vậy làm thế nào để từng mảnh ghép rời rạc từ hồ sơ, di vật và lời kể được nối lại, giúp họ được nhận diện và yên nghỉ đúng nơi chốn?
Bối cảnh
Tháng 7 năm 2025, PGS.TS Alex-Thái Đình Võ, đồng chủ nhiệm chương trình nghiên cứu lịch sử thuộc Dự án Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI), sau một ngày dài lo đám tang cho cha tại Hoa Kỳ, vẫn miệt mài làm việc đến khuya. Trước mặt ông là cuốn sổ quân nhân đã được số hóa, do quân đội Hoa Kỳ thu giữ tại Câu Nhi (Quảng Trị) năm 1971. Cuốn sổ này chứa danh sách hơn 90 cán bộ, chiến sĩ thuộc Sư đoàn 308 - một đơn vị nổi tiếng từng chiến đấu ác liệt tại chiến trường Quảng Trị, đặc biệt là khu vực cầu Câu Nhi, huyện Hải Lăng.
Trong khi đó, cách nửa vòng trái đất, ông Trần Văn Tâm (58 tuổi, Hưng Yên), em trai liệt sĩ Trần Minh Tuyến, vẫn day dứt với di nguyện của bố mẹ trước khi qua đời: "Sau này các con phải cố gắng tìm được mộ anh". Ông Tuyến hy sinh tại cầu Câu Nhi, Quảng Trị, thông tin được Ban Liên lạc Truyền thống Cựu chiến binh Sư đoàn 308 xác nhận năm 2024, sau hơn 50 năm gia đình chỉ nhận được giấy báo tử mà không biết nơi chôn cất cụ thể.
Diễn biến chính
Cuốn sổ quân nhân mà ông Alex-Thái Đình Võ nghiên cứu là một phần trong tổng số 261.000 hồ sơ, tương đương 2,7 triệu trang tư liệu thuộc Trung tâm Khai thác Tài liệu Hỗn hợp (CDEC). Đây là kho tư liệu do quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa thu thập từ tư trang của quân nhân Quân Giải phóng miền Nam trong giai đoạn 1960-1972.
Hồ sơ CDEC được phân thành nhiều nhóm, bao gồm thông tin về tọa độ thu giữ hài cốt, nơi chôn cất, danh sách đơn vị, danh tính liệt sĩ và các văn bản hành chính liên quan. Những tài liệu này không chỉ cung cấp dữ liệu lịch sử mà còn là nguồn thông tin quý giá giúp các gia đình liệt sĩ tìm lại người thân, đồng thời góp phần hàn gắn những vết thương chiến tranh.
Giai đoạn 2023-2025, Đại học Công nghệ Texas đã trao trả hơn 200 hồ sơ cho Trung tâm Lưu trữ quốc gia III và các gia đình liệt sĩ, cựu chiến binh tại Việt Nam. Đây là bước tiến quan trọng trong việc phục hồi danh tính cho nhiều quân nhân đã hy sinh.
Hành trình xác định danh tính liệt sĩ không dựa vào một bằng chứng duy nhất mà là kết quả của việc ghép nối nhiều mảnh rời rạc: hồ sơ quân nhân lưu trong kho tư liệu chiến tranh, lời kể của đồng đội còn sống, di vật tìm được cùng hài cốt, và gần đây nhất là kết quả giám định ADN. Khi tất cả các mảnh ghép này trùng khớp, liệt sĩ mới có thể được xác nhận danh tính và trở về với gia đình.
Phân tích & Ý nghĩa
Quá trình tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ là một công việc vô cùng phức tạp và đầy ý nghĩa nhân văn. Việc số hóa và trao trả hồ sơ quân nhân giúp mở ra cơ hội phục dựng chân thực cuộc đời và sự hy sinh của từng người lính, đồng thời giúp gia đình họ có thể khép lại nỗi đau mất mát kéo dài nhiều thập kỷ.
Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, khi công nghệ giám định ADN ngày càng phát triển, việc kết hợp giữa hồ sơ lịch sử và khoa học hiện đại tạo nên bước đột phá trong công tác quy tập hài cốt liệt sĩ. Điều này không chỉ giúp xác định chính xác danh tính mà còn góp phần bảo tồn ký ức lịch sử, giáo dục thế hệ trẻ về sự hy sinh của cha ông.
Kết luận
Những mảnh ghép trong danh tính liệt sĩ là minh chứng cho sự kiên trì và lòng tri ân của cả cộng đồng đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Qua từng hồ sơ, từng câu chuyện, từng di vật được tìm thấy, quá khứ đau thương được nối lại, giúp liệt sĩ trở về với gia đình và quê hương sau nhiều năm xa cách.
Hình ảnh từ bài viết
Đội quy tập hài cốt liệt sĩ 584, Phòng Chính trị, Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị tìm kiếm, cất bốc hài cốt liệt sĩ ở Câu Nhi, xã Nam Hải Lăng, Quảng Trị. Ảnh: Xuân Diện
Ông Trần Văn Tâm (58 tuổi, Hưng Yên), em trai liệt sĩ Trần Minh Tuyến, bên di ảnh anh trai tại Nghĩa trang liệt sĩ Hải Lăng, Quảng Trị. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Giấy tờ cá nhân của liệt sĩ Hoàng Văn Địch bị quân đội Mỹ thu giữ trong trận giao tranh tại Bình Dương ngày 08/02/1969. Ảnh: Dự án VWAI
Vài ngày trước lúc hy sinh, liệt sĩ Hoàng Văn Địch được cử ra Bắc học tập, có cơ hội gặp lại gia đình. Ảnh: Dự án VWAI
Giấy tờ cá nhân loang vết máu của liệt sĩ Hoàng Văn Địch được lưu giữ trong hồ sơ CDEC. Tờ giấy được lấy trên thi thể, cho thấy liệt sĩ đã hy sinh. Ảnh: Dự án VWAI
Nhóm nghiên cứu Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh do tiến sĩ Stephen Maxner (thứ 3 từ trái sang) dẫn đầu cùng Bộ Tư lệnh TP HCM khảo sát vị trí các rãnh mộ chôn tập thể chiến sĩ tại công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: Đình Văn
Những mảnh ghép giúp phục hồi danh tính liệt sĩ Việt sau chiến tranh