Báo chí Việt Nam mở 'cánh cửa hai chiều' trong kỷ nguyên AI
Ngành báo chí Việt Nam đang trải qua một giai đoạn đầy thách thức khi doanh thu liên tục giảm trong bối cảnh lượng thông tin số hóa ngày càng tăng. Liệu có cách nào để báo chí vừa bảo vệ bản quyền vừa tận dụng sức mạnh của trí tuệ nhân tạo (AI) để phát triển bền vững?
Bối cảnh
Sáng ngày 20 tháng 6, tại diễn đàn báo chí với chủ đề "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI - Bảo vệ giá trị nghề báo", bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, đã trình bày thực trạng đáng lo ngại của ngành báo chí Việt Nam. Năm 2025, doanh thu toàn ngành chỉ đạt 7.790 tỷ đồng, giảm 3,7% so với năm trước đó.
Hệ thống báo chí Việt Nam hiện có 1.733 cơ quan với khoảng 41.000 nhân sự, trong đó có 21.000 nhà báo được cấp thẻ. Mỗi năm, các cơ quan này sản xuất một khối lượng nội dung khổng lồ, ước tính khoảng 40 triệu tin bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, sự đầu tư lớn này đang đối mặt với nghịch lý khi lượng thông tin ngày càng nhiều nhưng doanh thu lại giảm sút.
Diễn biến chính
Một trong những nguyên nhân chính khiến doanh thu báo chí giảm là việc nội dung số hóa bị sao chép và khai thác trái phép trên các mạng xã hội và công cụ AI. Theo bà Thảo, hành vi vi phạm bản quyền đã biến tướng thành bốn hình thức phổ biến:
- Sao chép nguyên văn toàn bộ nội dung để đăng lại trên các website lậu.
- Tự ý cắt bỏ logo, chỉnh sửa nhận diện thương hiệu hình ảnh hoặc video để trục lợi trên mạng xã hội.
- Thay đổi tiêu đề và câu chữ nhằm né tránh các thuật toán quét bản quyền tự động.
- Đặc biệt nguy hiểm là các mô hình AI tự ý "quét" và khai thác dữ liệu báo chí để huấn luyện thuật toán, tóm tắt và tái tạo thông tin mà không xin phép hay trả phí.
Nhiều cơ quan báo chí lớn như VnExpress, Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Dân trí, VietnamNet liên tục trở thành nạn nhân khi các tuyến bài điều tra, phóng sự chuyên sâu bị sao chép ngay sau khi xuất bản. Hệ quả là lượt truy cập giảm mạnh, mất doanh thu quảng cáo và mất động lực thu phí nội dung. Trong khi đó, người sản xuất phải chịu toàn bộ chi phí đầu tư, còn kẻ vi phạm lại hưởng lợi từ quảng cáo.
Đáng chú ý, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch Công ty FPT Online, cho rằng thay vì sợ hãi, các tòa soạn cần hiểu bản chất để tận dụng AI như một đối tác, khách hàng tiềm năng thay vì đối thủ. Bà nhấn mạnh: "Nguyên lý của AI là hoạt động trên dữ liệu, nếu rút dữ liệu thì AI chết luôn."
Bà Hải cũng chia sẻ kinh nghiệm từ việc theo dõi các bot công nghệ truy cập hệ thống báo chí, cho thấy độc giả sử dụng AI không chỉ quan tâm tin tức bề nổi mà còn đặt câu hỏi sâu về các chủ đề chuyên đề. Từ đó, FPT Online giúp các tòa soạn phân loại nội dung để xác định vùng mở cho AI lấy nhằm tăng độ nhận diện và vùng cần khóa chặt để bảo vệ doanh thu.
Hai mô hình quốc tế được dẫn chứng gồm The New York Times chọn cách đóng chặt dữ liệu, không thương thảo với AI để bảo vệ sản phẩm chuyên sâu; trong khi NewsCorp linh hoạt mở phần tin tức phổ thông nhưng khóa chặt nội dung chuyên đề để đàm phán kinh doanh.
Hiện các tập đoàn AI đa quốc gia đã tiếp cận FPT để mua dữ liệu báo chí đa ngôn ngữ với hai phương thức chính: mua sỉ theo chủ đề lớn hoặc chia nhỏ danh mục bán với giá khác nhau. Phần chuyên sâu sẽ được bán với giá cao hoặc không bán để bảo vệ giá trị.
Ông Trần Việt Hưng, Phó tổng biên tập Báo Thanh Niên, đồng tình rằng AI là công cụ hữu hiệu nếu tiếp cận tổng thể. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh một cơ quan báo chí đơn lẻ không đủ sức chống đỡ hay đàm phán với các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Cần có chiến lược đồng bộ và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Chính phủ trong việc ký kết thỏa thuận quốc tế.
Phân tích & Ý nghĩa
Để giải quyết bài toán bản quyền trong kỷ nguyên AI, các chuyên gia đề xuất Việt Nam cần xây dựng một "chiếc kiềng ba chân" gồm hoàn thiện thể chế pháp lý, ứng dụng công nghệ hiện đại và thay đổi mô hình kinh tế báo chí. Về công nghệ, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC) thuộc Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA), cho biết giải pháp cốt lõi là ứng dụng Trục Bản quyền số Quốc gia.
Hệ sinh thái này giúp minh bạch hóa việc đăng ký, xác thực danh tính chủ thể và phân phối nội dung số. Tích hợp các công nghệ như AI Matching để nhận diện trùng lặp âm thanh, hình ảnh; hệ thống mã hóa quyền truy cập DRM; và nền tảng Big Data (DCC Watcher) để giám sát Internet theo thời gian thực, giúp các tòa soạn phát hiện và khóa chặn kịp thời các bot "đọc lén" dữ liệu, tương tự cách Hãng thông tấn AP vận hành.
Song song với công nghệ, nút thắt lớn nhất là hành lang pháp lý. Dù Việt Nam đã có các văn bản luật như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí, Nghị định 17/2023/NĐ-CP và Công điện số 38 của Thủ tướng, nhưng quy định cụ thể về việc AI sử dụng dữ liệu báo chí và cơ chế đàm phán, chia sẻ doanh thu trên các nền tảng xuyên biên giới như Google, Facebook, TikTok vẫn còn bỏ ngỏ.
Trên thế giới, nhiều quốc gia đã chứng minh việc bảo vệ bản quyền gắn liền với lợi ích kinh tế. Ví dụ, Úc với bộ luật News Media Bargaining Code (2021) đã buộc các ông lớn công nghệ phải đàm phán, mang lại hàng trăm triệu USD chia sẻ cho báo chí. Liên minh châu Âu (EU) cũng công nhận "Quyền của nhà xuất bản báo chí", mở rộng bảo vệ từ quyền tác giả sang toàn bộ hệ sinh thái sản xuất nội dung.
Các chuyên gia đề xuất cần sớm sửa đổi luật, bổ sung quy định về dữ liệu AI và xây dựng cơ chế đàm phán bắt buộc. Bà Đặng Thị Phương Thảo cho biết Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cấp Media Hub thành nền tảng dữ liệu quốc gia bảo vệ bản quyền báo chí.
Đặc biệt, cơ quan quản lý sẽ nghiên cứu thí điểm mô hình Trung tâm bảo vệ bản quyền báo chí, một tổ chức quản lý tập thể quyền, đại diện pháp lý cho các tòa soạn để cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền minh bạch với các tập đoàn công nghệ.
Kết luận
Bảo vệ bản quyền báo chí không chỉ là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mà còn là bảo vệ nền báo chí chuyên nghiệp, nguồn tin chính thống và quyền tiếp cận thông tin chất lượng của công chúng. Trong kỷ nguyên AI, việc mở "cánh cửa hai chiều" giữa báo chí và công nghệ là hướng đi cần thiết để ngành báo chí Việt Nam thích ứng và phát triển bền vững.
Hình ảnh từ bài viết
Các diễn ra bày tỏ quan điểm về việc coi AI là bạn, đối tác hay đối thủ. Ảnh: Lê Tân
Báo chí Việt Nam mở 'cánh cửa hai chiều' trong kỷ nguyên AI