Biệt thự cổ miền Tây và hành trình bảo tồn đầy thử thách
Miền Tây Nam Bộ không chỉ nổi tiếng với sông nước hữu tình mà còn lưu giữ nhiều di sản kiến trúc độc đáo, trong đó có những căn nhà cổ hàng trăm năm tuổi. Tuy nhiên, việc bảo tồn những công trình này không hề đơn giản, đòi hỏi sự đầu tư lớn và giải pháp bền vững để giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống.
Bối cảnh
Cuối tháng 5, một nhóm du khách Mỹ đã được đưa bằng xe điện từ quốc lộ vào tham quan nhà cổ Ông Kiệt tại làng cổ Đông Hòa Hiệp, xã Cái Bè. Căn nhà mái ngói, vách gỗ năm gian hình chữ đinh rộng khoảng 1.000 m2 vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc xưa giữa vườn cây trái xanh mát. Đây là một trong những di sản kiến trúc Nam Bộ đặc sắc, được bảo tồn qua nhiều thế hệ.
Ngôi nhà được dựng từ gần 190 năm trước bởi ông cố của gia đình, người từ Huế vào Nam lập nghiệp, mang theo căn nhà gỗ tháo rời rồi dựng lại bên rạch Bà Hợp. Qua thời gian, các thế hệ con cháu đã mở rộng và hoàn thiện công trình, tạo nên một không gian mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa vùng sông nước miền Tây.
Diễn biến chính
Khi bà Lê Thị Chính, hậu duệ đời thứ năm của gia đình, về làm dâu gần 40 năm trước, nhà cổ đã xuống cấp nghiêm trọng với nhiều cột, kèo, vách gỗ mục nát, phải dùng cây chống đỡ để tránh đổ sập mỗi mùa mưa. Năm 2000, gia đình từng dự định phá bỏ để xây nhà mới, nhưng sau khi các chuyên gia của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) khảo sát, họ nhận thấy công trình có giá trị kiến trúc đặc sắc nên đề nghị giữ lại.
Đến năm 2002, nhóm chuyên gia của Đại học Nữ Chiêu Hòa (Nhật Bản) đã mất gần một năm phục dựng ngôi nhà cùng toàn bộ nội thất theo nguyên trạng, với kinh phí khoảng 100.000 USD. Ngay cả từng viên ngói cũng được xử lý để giữ màu sắc như cũ, thể hiện sự tỉ mỉ trong bảo tồn.
Sau khi hoàn thành, nhà cổ Ông Kiệt được đưa vào khai thác du lịch. Khoảng 10 năm sau, JICA tiếp tục hỗ trợ 3 tỷ đồng để xây cầu, mở rộng đường và bến tàu phục vụ khách tham quan. Đến năm 2020, nhà cổ được UNESCO trao giải thưởng Di sản châu Á - Thái Bình Dương về bảo tồn di sản văn hóa, khẳng định giá trị và nỗ lực gìn giữ của gia đình và cộng đồng.
Phân tích & Ý nghĩa
Câu chuyện của nhà cổ Ông Kiệt phản ánh rõ những khó khăn trong việc bảo tồn di sản kiến trúc ở miền Tây. Việc duy trì một công trình cổ đòi hỏi chi phí lớn và công sức liên tục, từ việc phun thuốc chống mối mọt định kỳ đến thuê nhân viên vệ sinh, kiểm tra và bảo vệ. Tổng chi phí duy trì có thể lên đến hơn 200 triệu đồng mỗi năm, một con số không nhỏ đối với các gia đình tư nhân.
Đặc biệt, sau đại dịch Covid-19, hoạt động du lịch gặp nhiều khó khăn, khiến nguồn thu không ổn định. Các phòng homestay phục vụ khách lưu trú cũng xuống cấp do thời gian dài không có khách, cần tiếp tục đầu tư sửa chữa. Khách tham quan chủ yếu là người châu Âu, với mùa cao điểm từ cuối năm đến tháng 4, còn lại khá thưa thớt.
Những khó khăn này không chỉ riêng nhà Ông Kiệt mà còn là thách thức chung của nhiều nhà cổ khác ở miền Tây. Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp, Phó chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đồng bằng sông Cửu Long, cho biết nhiều nhà cổ đang bị bỏ hoang hoặc bị trùng tu sai cách, làm mất đi giá trị nguyên bản. Ông nhấn mạnh cần thay đổi tư duy bảo tồn, xem nhà cổ như một thực thể sống có thể tạo ra giá trị kinh tế, thay vì chỉ là hiện vật trưng bày.
Kết luận
Việc bảo tồn nhà cổ miền Tây là hành trình dài và đầy thử thách, đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, chuyên gia, doanh nghiệp du lịch và các tổ chức quốc tế. Khi di sản được khai thác hợp lý qua du lịch và trải nghiệm văn hóa, nó không chỉ giữ được giá trị truyền thống mà còn tạo nguồn thu bền vững để duy trì và phát triển. Nhà cổ Ông Kiệt và những ngôi nhà tương tự đang dần tìm được con đường sống trong thời hiện đại.
Hình ảnh từ bài viết
Du khách nước ngoài di chuyển bằng xe điện đến nhà cổ Ông Kiệt. Ảnh: Hoàng Nam
Biệt thự cổ miền Tây và hành trình bảo tồn đầy thử thách