Cần đưa quyền ngắt kết nối vào Bộ luật Lao động để bảo vệ người lao động trong thời đại số
Trong bối cảnh công nghệ số ngày càng thâm nhập sâu rộng vào công việc, nhiều người lao động đang đối mặt với áp lực phải phản hồi công việc mọi lúc, kể cả ngoài giờ hành chính. Liệu có nên công nhận "quyền ngắt kết nối" như một phần trong Bộ luật Lao động để bảo vệ người lao động? Đây là vấn đề được TS Nguyễn Linh Giang, Phó viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đặt ra trong bối cảnh xu hướng làm việc trực tuyến và từ xa ngày càng phổ biến.
Bối cảnh
Trong thời đại số, công nghệ đã thay đổi cách thức làm việc truyền thống. Người lao động không còn bị giới hạn bởi thời gian và không gian làm việc cố định mà có thể làm việc linh hoạt qua các nền tảng số như email, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin. Tuy nhiên, điều này cũng kéo theo hệ quả là ranh giới giữa thời gian làm việc và nghỉ ngơi ngày càng bị xóa nhòa. Người lao động thường xuyên phải phản hồi công việc ngoài giờ, thậm chí vào cuối tuần hay trong kỳ nghỉ phép, dẫn đến tình trạng làm việc kéo dài không kiểm soát.
Khái niệm "quyền ngắt kết nối" (right to disconnect) xuất hiện cách đây khoảng 20 năm và được nhiều quốc gia trên thế giới ghi nhận, luật hóa nhằm bảo vệ người lao động khỏi sự xâm phạm thời gian nghỉ ngơi bởi các yêu cầu công việc qua nền tảng số. Pháp là nước đầu tiên đưa quyền này vào Bộ luật Lao động năm 2016, tiếp theo là Italy, Tây Ban Nha, Philippines, Ireland, cùng một số bang ở Mỹ và Canada. Quyền này không phải là cấm đoán tuyệt đối việc liên lạc ngoài giờ mà là cơ chế nhằm ngăn chặn sự lạm dụng thời gian làm việc trong môi trường số.
Diễn biến chính
TS Nguyễn Linh Giang cho biết tại Việt Nam hiện chưa có quy định cụ thể về quyền ngắt kết nối, dù nhu cầu và thực tế đã rất rõ ràng. Người lao động, đặc biệt là thế hệ trẻ, ngày càng coi trọng sự tách bạch giữa công việc và đời sống cá nhân. Họ không còn xem việc phải phản hồi công việc ngay lập tức ngoài giờ làm là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm mà là sự xâm phạm đến quyền nghỉ ngơi cần thiết để duy trì năng suất lao động bền vững.
Việc làm việc trên nền tảng số sau giờ làm chính thức, ngoài văn phòng, không được tính là giờ làm thêm nên người lao động không được hưởng chế độ hay thù lao tương ứng. Điều này tạo ra sự bất công và áp lực lớn cho người lao động. TS Giang đề xuất quyền ngắt kết nối nên được ghi nhận trong Bộ luật Lao động sửa đổi sắp tới của Việt Nam, nhằm bảo vệ người lao động trong bối cảnh nhiều hoạt động được thực hiện trực tuyến và quản trị qua nền tảng số.
Cụ thể, quyền này sẽ cho phép người lao động không phải phản hồi các yêu cầu công việc sau giờ hành chính, không bị xem là vi phạm kỷ luật hay giảm đánh giá về tinh thần trách nhiệm nếu không hồi đáp. Trong trường hợp bất khả kháng hoặc công việc đặc thù như y tế, báo chí, công nghệ thông tin, dịch vụ khẩn cấp, việc làm thêm giờ trên nền tảng số cần được thỏa thuận trước và có chế độ tiền lương phù hợp.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc công nhận quyền ngắt kết nối không chỉ là bảo vệ quyền nghỉ ngơi của người lao động mà còn là cách để nâng cao hiệu quả và bền vững trong công việc. Khi người lao động có thời gian nghỉ ngơi hợp lý, họ sẽ có sức khỏe tinh thần tốt hơn, tránh được tình trạng kiệt sức và giảm thiểu sai sót trong công việc.
TS Giang cũng nhấn mạnh, chính sách về quyền ngắt kết nối cần được thiết kế mềm dẻo nhưng rõ ràng, vừa đảm bảo quyền lợi người lao động, vừa đáp ứng yêu cầu vận hành của doanh nghiệp, đặc biệt với những công việc có tính chất đặc thù. Một số công ty trên thế giới đã áp dụng hệ thống trả lời tự động khi nhân viên nghỉ phép, giúp giảm áp lực phải kiểm tra email hay điện thoại liên tục.
Kết luận
Quyền ngắt kết nối là một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ người lao động trong thời đại công nghệ số, giúp cân bằng giữa công việc và cuộc sống cá nhân. Việt Nam cần sớm đưa quyền này vào Bộ luật Lao động để phù hợp với xu thế quốc tế và thực tế lao động hiện nay, góp phần xây dựng môi trường làm việc lành mạnh, hiệu quả và bền vững.
Hình ảnh từ bài viết
Thư mục "Công việc" của một nhân viên văn phòng phần lớn là các nền tảng mạng xã hội. Ảnh: Hồng Chiêu
TS Nguyễn Linh Giang, Viện phó Nhà nước và Pháp luật. Ảnh: Hoàng Phong
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga trên nghị trường Quốc hội. Ảnh: Hoàng Phong
Cần đưa quyền ngắt kết nối vào Bộ luật Lao động để bảo vệ người lao động trong thời đại số