Chỉ có một dự án công - tư về xử lý chất thải tại Việt Nam và những thách thức lớn
Việt Nam đang đối mặt với nhiều khó khăn trong việc triển khai các dự án hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực xử lý chất thải rắn sinh hoạt. Đáng chú ý, cả nước hiện chỉ có một dự án PPP duy nhất trong lĩnh vực này, nhưng dự án đã bị dừng chủ trương đầu tư do nhiều vướng mắc. Tại sao lĩnh vực quan trọng này lại gặp nhiều trở ngại đến vậy?
Bối cảnh
Hợp tác công - tư (PPP) là mô hình đầu tư trong đó nhà nước và khu vực tư nhân cùng tham gia đầu tư, quản lý và vận hành dự án nhằm phát huy thế mạnh của cả hai bên. Ở Việt Nam, PPP được áp dụng nhiều trong lĩnh vực giao thông, xây dựng hạ tầng. Tuy nhiên, trong lĩnh vực xử lý chất thải rắn sinh hoạt, mô hình này gần như chưa phát triển.
Quản lý chất thải rắn sinh hoạt gồm ba chuỗi giá trị chính: phát sinh và phân loại rác tại nguồn, thu gom - vận chuyển, và tái chế - xử lý. Phần lớn các nhà đầu tư tư nhân hiện chỉ tham gia vào khâu tái chế và xử lý rác mà không thông qua mô hình PPP. Theo thống kê sơ bộ của Bộ Tài chính, có tới 75% dự án PPP tập trung vào giao thông, trong khi chỉ có một dự án PPP duy nhất trong lĩnh vực xử lý rác thải, đó là nhà máy đốt rác phát điện quy mô gần 2.300 tỷ đồng tại tỉnh Đồng Nai.
Diễn biến chính
Tuy nhiên, dự án nhà máy đốt rác tại Đồng Nai đã bị Hội đồng nhân dân tỉnh thông qua nghị quyết dừng chủ trương đầu tư do chậm trễ trong thủ tục. Nguyên nhân chính được chỉ ra là các vướng mắc trong cam kết khối lượng chất thải đầu vào từ địa phương. Nhiều tỉnh, thành chưa có căn cứ xác định chính xác khối lượng rác thải cam kết, đồng thời thiếu cơ chế xử lý khi lượng rác thực tế thấp hơn so với cam kết ban đầu do các yếu tố khách quan như thay đổi dân số hay thành phần chất thải sau phân loại tại nguồn.
- Giá dịch vụ xử lý rác chưa được cân đối hợp lý giữa ngân sách địa phương và số tiền thực trả từ hộ gia đình, khiến phương án tài chính của dự án thiếu khả thi.
- Ngân sách nhà nước theo quy định chi trả từ 75-80% chi phí vận hành, nhưng việc nâng giá dịch vụ để đảm bảo thu hồi vốn cho nhà đầu tư đồng nghĩa với việc tăng chi ngân sách và ảnh hưởng tới khả năng chi trả của người dân.
- Ở góc độ nhà đầu tư, chi phí xử lý rác tại các vùng sâu vùng xa, nơi có lượng rác ít, lại cao do chi phí logistics, trong khi giá dịch vụ lại thấp hơn nhiều so với các thành phố lớn, làm giảm sức hấp dẫn đầu tư.
Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ T-Tech Việt Nam, TS Nguyễn Đình Trọng, đề xuất công bố một khung đơn giá hợp lý, thậm chí với những nơi có lượng rác ít thì giá dịch vụ phải cao hơn để đảm bảo tính khả thi và thu hút nhà đầu tư.
Hiện tại, các dự án xử lý rác thải lớn đều theo mô hình đầu tư từ tư nhân, trong đó nhà đầu tư chỉ đóng vai trò nhà thầu, còn chính quyền địa phương không có ràng buộc về khối lượng rác thải hay hợp đồng mua - bán dài hạn, dẫn đến thiếu cơ chế phân bổ rủi ro hiệu quả.
Phân tích & Ý nghĩa
Vướng mắc lớn nhất trong các dự án PPP xử lý chất thải là việc cam kết khối lượng rác thải đầu vào và giá dịch vụ chưa được giải quyết thỏa đáng. Khối lượng rác thải phụ thuộc nhiều vào công tác quản lý địa bàn, tổ chức thu gom và phân loại tại nguồn do chính quyền địa phương đảm nhiệm. Nếu rủi ro này được chuyển sang nhà đầu tư, chi phí vốn sẽ tăng, cuối cùng ngân sách nhà nước vẫn phải chi trả qua giá dịch vụ.
Việc cân đối giá dịch vụ xử lý rác theo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả, đồng thời điều chỉnh theo các yếu tố như chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và giá điện là cần thiết để đảm bảo tính bền vững tài chính cho dự án. Ngoài ra, việc phát triển thị trường đầu ra cho sản phẩm tái chế như phân compost, nhiên liệu thay thế hay tín chỉ carbon sẽ giúp tăng nguồn thu cho dự án, giảm sự phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thu từ dịch vụ xử lý rác.
Kết luận
Việc cả nước chỉ có một dự án PPP trong lĩnh vực xử lý chất thải và dự án này lại bị dừng cho thấy nhiều thách thức trong việc huy động vốn tư nhân vào lĩnh vực quan trọng này. Giải pháp cần tập trung vào việc phân định rõ ràng rủi ro, cơ chế cam kết khối lượng rác, cân đối giá dịch vụ và phát triển thị trường sản phẩm tái chế để tạo điều kiện thuận lợi cho các dự án PPP phát triển hiệu quả, góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Hình ảnh từ bài viết
Một giai đoạn xử lý rác thành phân compost tại nhà máy Vietstar, thuộc Khu xử lý chất thải rắn Tây Bắc (Củ Chi cũ), tháng 8. Ảnh: Giang Anh
Chỉ có một dự án công - tư về xử lý chất thải tại Việt Nam và những thách thức lớn