Cuộc đời kiên trung của Quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng
Ngày 1 tháng 10 năm 2026 đánh dấu tròn 150 năm ngày sinh của cụ Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947), người từng giữ chức Quyền Chủ tịch nước và Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tiền thân của nước Việt Nam Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa ngày nay. Cuộc đời của cụ là minh chứng cho sự kiên trung, không màng danh lợi, luôn tận tụy vì dân tộc trong những giai đoạn lịch sử đầy thử thách.
Bối cảnh
Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh ra trong một gia đình nông dân tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, phủ Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam cũ (nay thuộc thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng). Dòng họ cụ có truyền thống khoa bảng, với cậu ruột là Nguyễn Đình Tựu từng đỗ Phó bảng dưới triều vua Tự Đức và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong giáo dục và hành chính địa phương.
Ngay từ nhỏ, cụ đã nổi tiếng thông minh và xuất sắc trong học tập, đạt danh hiệu "Song nguyên" khi đỗ đầu cả hai kỳ thi quan trọng là khoa thi Hương năm 1900 và khoa thi Hội năm 1904. Đến kỳ thi Đình cùng năm, cụ tiếp tục đỗ tiến sĩ đệ tam giáp, đạt đến đỉnh cao của khoa cử dưới chế độ phong kiến Việt Nam thời bấy giờ.
Diễn biến chính
Thay vì theo con đường quan lộ dưới chế độ thực dân nửa phong kiến, Huỳnh Thúc Kháng chọn đứng về phía nhân dân, cùng với Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp tạo thành "Bộ ba Duy Tân xứ Quảng". Năm 1905, ba ông chính thức khởi xướng phong trào Duy Tân với mục tiêu "khai dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng dân sinh". Phong trào này cổ vũ việc mở trường dạy chữ Quốc ngữ và chữ Pháp, thành lập hội buôn, phát triển sản xuất nông nghiệp và vận động đồng bào cắt tóc ngắn, nhằm hiện đại hóa xã hội Việt Nam dưới ách đô hộ.
Trong năm đó, ba chí sĩ còn giả dạng học trò để đi vào Bình Định và sáng tác các tác phẩm như bài thơ Chí thành thông thánh và bài phú Lương ngọc danh sơn (ký tên Đào Mộng Giác), đả kích lối học từ chương hủ bại và tệ nạn quan trường. Phong trào Duy Tân nhanh chóng lan rộng khắp miền Trung, rồi vươn ra Bắc Kỳ và Nam Kỳ.
Tháng 3 năm 1908, khi phong trào chống sưu thuế bùng nổ mạnh mẽ tại Quảng Nam và các tỉnh miền Trung, chính quyền thực dân đã đàn áp quyết liệt. Cụ Huỳnh Thúc Kháng bị bắt và bị kết án lưu đày hơn 13 năm tại Côn Đảo với tội danh "mưu phản vị hành". Trong tù, cụ không khuất phục, tự học tiếng Pháp và sáng tác thơ ca để giữ vững ý chí. Sau khi mãn hạn tù, cụ biên soạn tập Thi tù tùng thoại ghi lại khí tiết bất khuất của những người tù yêu nước.
Trở về quê hương, cụ từ chối mọi chức tước và bổng lộc từ chính quyền thực dân lẫn triều đình phong kiến. Năm 1926, cụ đắc cử Viện trưởng Viện Nhân dân đại biểu Trung Kỳ với số phiếu áp đảo, nhằm tận dụng "khe hẹp" nghị viện để đấu tranh đòi quyền lợi cho nhân dân. Tuy nhiên, đến kỳ họp năm 1928, khi các yêu cầu cải cách pháp luật không được đáp ứng, cụ cùng nhiều đại biểu kiên quyết từ chức để phản đối cơ quan không có thực quyền.
Tháng 8 năm 1927, Huỳnh Thúc Kháng sáng lập báo Tiếng Dân tại Huế, trở thành Chủ nhiệm kiêm Chủ bút. Đây là tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên tại Trung Kỳ, chuyên phản ánh đời sống người lao động, phê phán nạn tham nhũng và bảo vệ văn hóa dân tộc. Năm 1938, trong bối cảnh tranh chấp quần đảo Hoàng Sa giữa Pháp và Nhật, báo Tiếng Dân đăng loạt bài khẳng định chủ quyền Việt Nam với quần đảo này, dựa trên nhiều tư liệu lịch sử giá trị.
Dù bị kiểm duyệt gắt gao, cụ kiên trì giữ nguyên tắc làm báo, không chịu sửa bài theo ý đồ thực dân và thà ngừng xuất bản chứ không khuất phục. Báo Tiếng Dân bị đình bản sau 16 năm hoạt động bền bỉ.
Phân tích & Ý nghĩa
Cuộc đời và sự nghiệp của Huỳnh Thúc Kháng phản ánh tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và sự tận tụy vì dân tộc trong bối cảnh Việt Nam chịu ách đô hộ thực dân và phong kiến. Việc cụ từ chối con đường quan lộ để tham gia phong trào Duy Tân, đấu tranh cho dân quyền và dân trí, cho thấy sự lựa chọn dũng cảm và có tầm nhìn về tương lai đất nước.
Phong trào Duy Tân do cụ và các chí sĩ khởi xướng không chỉ là một phong trào văn hóa mà còn là bước đầu của phong trào cách mạng hiện đại, góp phần thức tỉnh tinh thần dân tộc và chuẩn bị cho các cuộc đấu tranh sau này. Báo Tiếng Dân cũng là một công cụ quan trọng trong việc truyền tải tư tưởng yêu nước và bảo vệ chủ quyền quốc gia, đặc biệt trong thời kỳ tranh chấp Hoàng Sa.
Đối với cộng đồng người Việt hiện nay, câu chuyện của Huỳnh Thúc Kháng nhắc nhở về giá trị của lòng trung thành với dân tộc và sự kiên định trong đấu tranh cho công lý, cũng như tầm quan trọng của việc bảo vệ văn hóa và chủ quyền quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.
Kết luận
Quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng là biểu tượng của sự kiên trung, trí tuệ và lòng yêu nước sâu sắc. Cuộc đời cụ là tấm gương sáng về sự tận tụy vì dân tộc, từ chối danh lợi để cống hiến cho sự nghiệp chấn hưng đất nước và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Những giá trị đó vẫn còn nguyên tính thời sự và ý nghĩa đối với thế hệ hôm nay.
Hình ảnh từ bài viết
Cô giáo Huỳnh Thị Tố Hoài, chắt của chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, kể chuyện về thân thế, sự nghiệp của cụ. Ảnh: Nguyễn Đông
Một số báo Tiếng Dân trưng bày tại Nhà lưu niệm Huỳnh Thúc Kháng ở xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Ảnh: Nguyễn Đông
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng (hàng đầu, bên phải) trong Chính phủ đầu tiên. Ảnh tư liệu
Sắc lệnh Chủ tịch Hồ Chí Minh giao quyền Chủ tịch cho cụ Huỳnh Thúc Kháng. Ảnh: Bản sao tư liệu tại Trung tâm lưu trữ quốc gia I của PGS TS Ngô Văn Minh
Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng tại xã Thạnh Bình là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Ảnh: Nguyễn Đông
Tháng 12/2012, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang truy tặng Huân chương Sao Vàng cho quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng. Ảnh: Nguyễn Đông
Cuộc đời kiên trung của Quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng