Dẫn nước từ thác cao 300 m để đàn tre tự phát nhạc giữa núi rừng Quảng Ngãi
Giữa không gian núi rừng hoang sơ của Quảng Ngãi, tiếng đàn nước vang lên từ những ống tre dài ngắn khác nhau, tạo nên bản nhạc không lời độc đáo. Cây đàn nước này được phục dựng dựa trên truyền thống của người Ca Dong, sử dụng nguồn nước từ thác Lụa cao gần 300 m để vận hành tự nhiên, mang lại trải nghiệm âm nhạc hòa quyện cùng thiên nhiên.
Bối cảnh
Đàn nước là một loại nhạc cụ truyền thống của người Ca Dong, một dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời trên dãy Trường Sơn, tập trung tại các huyện miền núi như Nam Trà My, Bắc Trà My (Quảng Nam), Sa Thầy, Ngọc Hồi, Kon Plông (Kon Tum) và các xã thuộc huyện Sơn Tây cũ (Quảng Ngãi). Người Ca Dong có khoảng 20.000 người tại Quảng Ngãi, cư trú chủ yếu ở vùng núi cao với nhiều sông suối, giúp họ giữ gìn được nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, trong đó có nhạc cụ dân gian và các làn điệu dân ca truyền thống.
Đàn nước, còn gọi là Akhung đheak, được ghép từ nhiều ống tre, ống lồ ô dài ngắn khác nhau. Trước đây, nhạc cụ này vừa dùng để giải trí, vừa có tác dụng xua đuổi chim thú phá hoại mùa màng. Hơn nữa, đàn nước còn mang ý nghĩa tín ngưỡng sâu sắc trong đời sống người Ca Dong, được xem là nhạc cụ linh thiêng, giúp thần Rừng, thần Núi và thần Nước vui tai, phù hộ cho dân làng. Việc chế tác đàn thường đi kèm nghi lễ cúng thần, và tiếng đàn còn được cho là có thể báo hiệu những điều trái với luật tục trong làng.
Diễn biến chính
Tại Khu du lịch sinh thái Thác Lụa, xã Sơn Tây Hạ, huyện Sơn Tây (Quảng Ngãi), hai nghệ nhân người Ca Dong là Đinh Văn Trí và Đinh Văn Khoen đã phục dựng cây đàn nước dài gần 9 m, gồm gần 40 ống tre có kích thước khác nhau. Công trình này được thực hiện theo đề nghị của chính quyền địa phương nhằm giới thiệu và bảo tồn loại nhạc cụ truyền thống từng phổ biến nhưng nay gần như thất truyền.
Nguồn nước từ thác Lụa cao khoảng 300 m chảy xuống suối Ruông, được dẫn qua ống tre vào một máng đặt nghiêng. Khi máng đầy nước, trọng lượng tăng lên khiến máng lật xuống xả nước rồi tự động trở về vị trí ban đầu. Chu trình kéo, thả này liên tục vận hành, kéo theo sợi dây nối với các ống tre và hòn đá đối trọng.
Theo nghệ nhân Đinh Văn Trí, lực kéo này khiến các ống tre dao động, va vào nhau phát ra âm thanh trầm bổng. Các ống dài tạo âm trầm, ống ngắn phát âm cao, tạo nên nhiều cao độ khác nhau, tương tự như một bản nhạc tự nhiên. Khi các bộ phận bị lệch, người làm chỉ cần chỉnh lại để đàn tiếp tục hoạt động. Trước đây, toàn bộ đàn và máng hứng nước đều làm bằng tre, vỏ cây hoặc mo cau, nhưng trong lần phục dựng này, một số chi tiết kim loại được thêm vào để tăng độ bền, trong khi vẫn giữ nguyên nguyên lý vận hành truyền thống.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc phục dựng đàn nước không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn một nhạc cụ dân gian độc đáo mà còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của người Ca Dong giữa thời kỳ hiện đại hóa và đô thị hóa nhanh chóng. Âm thanh của đàn nước, hòa quyện với tiếng suối chảy, tạo nên không gian thư giãn, gần gũi với thiên nhiên, đồng thời thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và môi trường núi rừng.
Đàn nước còn là biểu tượng của tín ngưỡng bản địa, thể hiện sự tôn kính với các vị thần rừng, núi và nước, những yếu tố quan trọng trong đời sống người dân vùng cao. Việc duy trì và phát huy nhạc cụ này giúp cộng đồng Ca Dong giữ được truyền thống văn hóa, đồng thời tạo điểm nhấn du lịch sinh thái đặc sắc tại Quảng Ngãi, góp phần phát triển kinh tế địa phương.
Kết luận
Cây đàn nước phục dựng tại hồ Rà Hách - suối Ruông không chỉ là một công trình nghệ thuật độc đáo mà còn là biểu tượng văn hóa sống động của người Ca Dong. Qua đó, chính quyền địa phương và cộng đồng nghệ nhân đang nỗ lực gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống, tạo nên cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người với thiên nhiên hùng vĩ của dãy Trường Sơn.
Hình ảnh từ bài viết
Nghệ nhân Đinh Văn Trí bên cây đàn nước do ông đồng chế tác. Ảnh: Phạm Linh
Cây đàn nước (bên phải) được đặt cạnh để lấy nước từ suối Xuông chảy từ thác Lụa. Ảnh: Phạm Linh
Dẫn nước từ thác cao 300 m để đàn tre tự phát nhạc giữa núi rừng Quảng Ngãi