Địa đạo Đám Toái - Di tích lịch sử ghi dấu 64 chiến sĩ hy sinh
Địa đạo Đám Toái, nằm trên bán đảo Ba Làng An thuộc xã Đông Sơn (trước đây là xã Bình Châu), Quảng Ngãi, là một trong những công trình địa đạo nổi bật của kháng chiến chống Mỹ. Đây không chỉ là nơi trú ẩn an toàn mà còn từng là bệnh viện dã chiến, nơi 64 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh khi quân đội Mỹ đánh sập cửa hầm năm 1965. Vậy địa đạo này có gì đặc biệt và câu chuyện đằng sau nó ra sao?
Bối cảnh
Địa đạo Đám Toái được đào từ thời kháng chiến chống Pháp, nhằm tránh các cuộc càn quét của địch và bảo vệ lực lượng cách mạng. Nằm ở vị trí chiến lược trên bán đảo Ba Làng An, điểm cực đông của đất liền Quảng Ngãi, địa đạo này được người dân và du kích địa phương xây dựng bằng sức người, với chiều dài hơn 100 m, sâu khoảng 5 m, rộng 1,4 m và cao 1,6 m. Hệ thống gồm gần 100 ngách hầm nhỏ, mỗi ngách đủ chỗ cho một giường tre, thuốc men, lương thực và làm nơi trú ẩn cho thương bệnh binh khi bị máy bay hoặc bộ binh Mỹ càn quét.
Sau cuộc khởi nghĩa năm 1964, Bình Châu trở thành vùng giải phóng. Bộ Tư lệnh Quân khu V và Ban Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi quyết định đặt Trạm phẫu thuật tiền phương A100 tại thôn Phú Quý, sử dụng địa đạo làm bệnh viện dã chiến. Đây là nơi điều trị gần 300 thương bệnh binh, trở thành bệnh viện dã chiến lớn nhất vùng đông bắc Quảng Ngãi.
Diễn biến chính
Ông Nguyễn Khắc Thơ, 89 tuổi, cựu du kích và nguyên bí thư đoàn thôn Phú Quý, là một trong những người trực tiếp tham gia đào địa đạo. Ông kể rằng mỗi đợt đào có khoảng 20 người, chia thành nhóm đào hầm, kéo sọt đất và gánh đất đi đổ xa cửa hầm để tránh bị phát hiện. Đất được vận chuyển vào ban đêm và mọi dấu vết ban ngày đều bị xóa sạch, bởi chỉ cần đổ đất gần cửa hầm là máy bay Mỹ có thể phát hiện ngay.
Thương binh từ các điểm chiến đấu được dân công tải thương vượt qua hệ thống giao thông hào, đưa về nhà dân sơ cứu rồi chuyển xuống địa đạo để điều trị. Tuy nhiên, sau trận Vạn Tường tháng 8/1965, số thương bệnh binh tăng nhanh khiến tuyến vận chuyển không còn được ngụy trang kín như trước, làm lộ vị trí địa đạo cho quân đội Mỹ.
Sáng ngày 9 tháng 9 năm 1965, quân Mỹ đổ bộ lên Ba Làng An, tiến hành càn quét khu vực Đám Toái. Họ phát hiện hầm bí mật của y sĩ Lâm (tên thật Thái Văn Còn) và nữ y tá Lệ, từ đó xác định được cửa địa đạo. Hai người bị khống chế và trói ngay trước cửa hầm, sau đó quân Mỹ đặt khối thuốc nổ lớn phá sập lối vào địa đạo.
Khi quân Mỹ rút đi, ông Thơ cùng lực lượng du kích mới tiếp cận hiện trường. Ông vẫn nhớ rõ mùi thuốc súng, thuốc nổ nồng nặc và cảnh cây cối gãy đổ, đất đá phủ kín cửa hầm. Ngoài y sĩ Lâm và nữ y tá Lệ hy sinh bên ngoài, có tới 64 y bác sĩ, thương bệnh binh và chiến sĩ bị chôn vùi dưới lòng đất.
Người dân và du kích đã cố gắng đào bới ngay tại cửa hầm nhưng chỉ tìm được năm thi thể do khí độc trong hầm vẫn còn và khu vực tiếp tục bị quân Mỹ kiểm soát. Việc tìm kiếm buộc phải dừng lại, để lại địa đạo Đám Toái như một ngôi mộ chung cho các liệt sĩ suốt hơn ba thập kỷ.
Phân tích & Ý nghĩa
Địa đạo Đám Toái không chỉ là một công trình phòng thủ kiên cố mà còn là minh chứng sống động cho sự hy sinh và tinh thần chiến đấu kiên cường của cán bộ, chiến sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Việc sử dụng địa đạo làm bệnh viện dã chiến cho thấy sự sáng tạo trong chiến tranh nhân dân, tận dụng địa hình để bảo vệ lực lượng và cứu chữa thương bệnh binh trong điều kiện khó khăn.
Việc quân Mỹ phát hiện và phá sập địa đạo đã gây ra tổn thất lớn về người, nhưng cũng làm nổi bật sự gian khổ của chiến tranh và lòng quả cảm của những người lính, y bác sĩ và dân công tải thương. Địa đạo trở thành ngôi mộ chung, ghi dấu ấn lịch sử đau thương nhưng cũng đầy tự hào của nhân dân Quảng Ngãi.
Kết luận
Địa đạo Đám Toái là di tích lịch sử quốc gia được công nhận năm 1991, ghi lại câu chuyện về một bệnh viện dã chiến đặc biệt và sự hy sinh của 64 cán bộ, chiến sĩ trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc. Những nỗ lực khai quật, quy tập hài cốt và giám định ADN gần đây cho thấy sự trân trọng và mong muốn giữ gìn ký ức, danh tính của các liệt sĩ, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước và sự hy sinh cao cả của cha ông.
Hình ảnh từ bài viết
Ông Nguyễn Khắc Thơ, một trong những người tham gia đào địa đạo Đám Toái. Ảnh: Phạm Linh
Các ngôi mộ "Chưa rõ họ tên" ở nghĩa trang liệt sĩ Địa đạo Đám Toái. Ảnh: Phạm Linh
Địa đạo Đám Toái (phải) ở trung tâm bán đảo Ba Làng An, cách hải đăng khoảng 500 m. Ảnh: Phạm Linh
Địa đạo Đám Toái - Di tích lịch sử ghi dấu 64 chiến sĩ hy sinh