Địa đạo Đám Toái: Huyền thoại thắp đèn dầu và 64 liệt sĩ hy sinh dưới lòng đất
Địa đạo Đám Toái, nằm ở xã Đông Sơn, Quảng Ngãi, từng là nơi trú ẩn và chiến đấu kiên cường trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Nhưng ít ai biết rằng, dưới lòng đất ấy, 64 cán bộ, chiến sĩ, y bác sĩ và thương bệnh binh đã mãi mãi nằm lại sau một trận càn ác liệt của quân Mỹ năm 1965. Câu chuyện về những người dân thắp đèn dầu đào hầm, cùng sự hy sinh thầm lặng ấy vẫn còn vang vọng đến hôm nay.
Bối cảnh
Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945-1954), vùng ven biển Quảng Ngãi là điểm nóng chiến sự, nơi quân Pháp thường xuyên càn quét. Để bảo vệ vùng tự do và chống xâm nhập từ phía biển, người dân địa phương cùng du kích đã chung sức đào địa đạo Đám Toái. Đây không chỉ là nơi tránh bom, tránh pháo mà còn là công sự chiến đấu quan trọng.
Địa đạo này sau đó được mở rộng trong giai đoạn 1962-1965, trở thành Trạm phẫu thuật tiền phương A100, một bệnh viện dã chiến nằm sâu dưới lòng đất, phục vụ cho lực lượng cách mạng trong kháng chiến chống Mỹ. Việc xây dựng và duy trì địa đạo là minh chứng cho sự kiên cường và đoàn kết của người dân nơi đây.
Diễn biến chính
Ông Nguyễn Khắc Thơ, người trực tiếp tham gia đào địa đạo khi mới 15 tuổi, vẫn nhớ rõ những ngày tháng gian khổ ấy. Cả làng, từ người già đến trẻ nhỏ, đều hăng hái góp sức đào hầm. Địa đạo có ba cửa, người dân chia thành ba nhóm làm việc liên tục, mỗi ngày có khi lên đến 12 tiếng. Đất đào được vận chuyển ra ngoài vào ban đêm để tránh bị phát hiện, còn ban ngày phải xóa sạch mọi dấu vết.
Trong điều kiện thiếu khí và ẩm thấp, họ phải thắp những chiếc đèn dầu tự chế, làm từ hộp sắt đựng dầu hỏa và tim đèn bằng vải mùng. Khói đèn cay xè, khiến mũi ai cũng đen sì, nhưng không ai nản lòng. Sau gần một năm, địa đạo dài hơn 100m, sâu khoảng 5m dưới lòng đất, với gần 100 ngách hầm được hoàn thành, tạo thành hệ thống liên hoàn phục vụ chiến đấu và trú ẩn.
Đến giai đoạn chống Mỹ, địa đạo được mở rộng thành trạm phẫu thuật tiền phương A100, nơi sơ cứu và điều trị cho gần 300 thương bệnh binh. Thương binh được dân công tải thương đưa qua giao thông hào, sơ cứu tại nhà dân rồi chuyển xuống địa đạo để điều trị, tránh sự tấn công của máy bay và bộ binh Mỹ.
Tuy nhiên, sau trận Vạn Tường tháng 8-1965, số thương binh tăng cao khiến tuyến vận chuyển đông đúc, làm giảm khả năng ngụy trang. Sáng 9-9-1965, quân Mỹ đổ bộ lên Ba Làng An, càn quét khu vực Đám Toái. Chúng phát hiện hầm bí mật của y sĩ Lâm (Thái Văn Còn) và nữ y tá Lệ, từ đó xác định được cửa địa đạo.
Quân Mỹ trói hai người ngay trước cửa hầm và đặt thuốc nổ phá sập lối vào. Khi quân Mỹ rút đi, lực lượng du kích mới tiếp cận hiện trường và phát hiện 64 cán bộ, chiến sĩ, y bác sĩ và thương bệnh binh đã hy sinh, bị chôn vùi dưới lòng đất. Dù người dân cố gắng đào bới, họ chỉ cứu được năm thi thể trước khi phải dừng lại vì sự tấn công liên tục của quân Mỹ.
Phân tích & Ý nghĩa
Địa đạo Đám Toái không chỉ là công trình kỹ thuật quân sự mà còn là biểu tượng của sự kiên cường, đoàn kết và hy sinh của người dân Quảng Ngãi trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Việc đào hầm bằng tay, thắp đèn dầu trong điều kiện thiếu thốn cho thấy tinh thần bất khuất của thế hệ đi trước.
Trận càn năm 1965 và sự hy sinh của 64 liệt sĩ dưới lòng đất là minh chứng đau thương cho những mất mát to lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Việc địa đạo trở thành ngôi mộ chung suốt hơn ba thập kỷ, cho đến khi được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia và khai quật quy tập hài cốt, càng làm sâu sắc thêm giá trị lịch sử và nhân văn của địa đạo.
Đối với cộng đồng người Việt, đặc biệt là những người quan tâm đến lịch sử và truyền thống, địa đạo Đám Toái là nơi nhắc nhở về sự hy sinh của thế hệ cha ông, đồng thời là bài học về sức mạnh của sự đoàn kết và lòng yêu nước.
Kết luận
Địa đạo Đám Toái vẫn tồn tại như một chứng tích lịch sử, ghi dấu công sức và máu xương của những người dân đã thắp đèn dầu đào hầm, chiến đấu và hy sinh cho độc lập tự do của đất nước. Câu chuyện về 64 liệt sĩ nằm lại dưới lòng đất là lời nhắc nhở sâu sắc về giá trị của hòa bình và sự trân trọng quá khứ.
Hình ảnh từ bài viết
Ông Nguyễn Khắc Thơ là người trực tiếp tham gia đào địa đạo nhớ về quá khứ anh hùng và đau thương của nơi này - Ảnh: TRẦN MAI
Chuyện đào địa đạo đánh giặc, 64 cán bộ, chiến sĩ mãi nằm lại ở Đám Toái - Ảnh 2.
Cửa vào địa đạo Đám Toái hiện nay - Ảnh: TRẦN MAI
Năm 1997, địa phương tiến hành khai quật lòng địa đạo, quy tập hài cốt các liệt sĩ về nghĩa trang phía trên. Tuy nhiên, phần lớn vẫn chưa xác định được danh tính - Ảnh: TRẦN MAI
Ông Thơ cũng như rất nhiều người, hy vọng việc lấy mẫu ADN sẽ sớm xác định được danh tính những liệt sĩ đã hy sinh - Ảnh: TRẦN MAI
Khu vực địa đạo Đám Toái hiện nay, sau quả đồi là biển - Ảnh: TRẦN MAI
Địa đạo Đám Toái: Huyền thoại thắp đèn dầu và 64 liệt sĩ hy sinh dưới lòng đất