Giải mã số lượng thành viên Hội đồng xét xử khác nhau trong phiên tòa tại Việt Nam
Khi tham dự một số phiên tòa, nhiều người thắc mắc tại sao thành phần Hội đồng xét xử (HĐXX) lại không giống nhau, có phiên chỉ gồm ba người, nhưng cũng có phiên lên đến năm người. Điều này khiến không ít người băn khoăn về quy định pháp luật và quyền của đương sự trong việc lựa chọn thẩm phán hay số lượng thành viên HĐXX.
Bối cảnh
Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, tố tụng là toàn bộ trình tự, thủ tục pháp lý do pháp luật quy định, nhằm giúp các cơ quan nhà nước có thẩm quyền như Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra phối hợp cùng người tham gia tố tụng giải quyết các vụ việc, vụ án. Mô hình xét xử tại Việt Nam được tổ chức theo hai cấp: sơ thẩm và phúc thẩm. Khi bản án sơ thẩm bị kháng cáo hoặc kháng nghị, tòa án cấp trên sẽ xét xử lại theo trình tự phúc thẩm.
Thành phần Hội đồng xét xử (HĐXX) gồm các thẩm phán và hội thẩm nhân dân, là những người có quyền biểu quyết ngang nhau khi đưa ra quyết định giải quyết vụ án. Quyết định được thông qua theo đa số phiếu.
Diễn biến chính
Về số lượng thành viên HĐXX, pháp luật quy định khác nhau tùy theo loại vụ án và tính chất của phiên tòa:
- Phiên tòa sơ thẩm thông thường: HĐXX gồm một thẩm phán (ngồi giữa, đồng thời là chủ tọa phiên tòa, mặc áo choàng thẩm phán) và hai hội thẩm nhân dân (ngồi hai bên, mặc trang phục công sở).
- Phiên tòa sơ thẩm theo trình tự rút gọn: Áp dụng cho các vụ án đơn giản, tình tiết rõ ràng, HĐXX chỉ gồm một thẩm phán, không có hội thẩm nhân dân tham gia.
- Vụ án hình sự nghiêm trọng, phức tạp: HĐXX sơ thẩm có thể gồm hai thẩm phán và ba hội thẩm nhân dân, tổng cộng 5 người. Cụ thể, nếu bị cáo bị truy tố về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, HĐXX sẽ có 5 thành viên theo Điều 254 Bộ luật Tố tụng hình sự.
- Phiên tòa phúc thẩm: Áp dụng cho cả hình sự, dân sự, hành chính, HĐXX gồm ba thẩm phán, không có hội thẩm nhân dân. Nếu xét xử phúc thẩm theo thủ tục rút gọn, chỉ có một thẩm phán tiến hành.
Về quyền của đương sự, pháp luật tố tụng không cho phép người tham gia tố tụng lựa chọn thẩm phán hay yêu cầu thay đổi số lượng thành viên HĐXX. Do vậy, các yêu cầu này sẽ không được chấp nhận.
Phân tích & Ý nghĩa
Sự khác biệt về số lượng thành viên HĐXX phản ánh tính chất và mức độ nghiêm trọng của vụ án. Việc có thêm hội thẩm nhân dân nhằm tăng tính khách quan, đa chiều trong xét xử các vụ án phức tạp hoặc có mức hình phạt cao. Ngược lại, các vụ án đơn giản hoặc theo trình tự rút gọn sẽ được xử lý nhanh chóng với số lượng thẩm phán ít hơn, giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực.
Đối với cộng đồng người Việt tại Séc và châu Âu, hiểu rõ mô hình xét xử này giúp khi có liên quan đến pháp luật Việt Nam, họ có thể nắm được quyền và nghĩa vụ của mình, cũng như không kỳ vọng sai về việc lựa chọn thẩm phán hay thay đổi thành phần HĐXX. Điều này đặc biệt quan trọng khi người Việt tham gia tố tụng hoặc theo dõi các phiên tòa tại Việt Nam qua các kênh tin tức.
Kết luận
Việc phiên tòa có Hội đồng xét xử gồm 3 hay 5 người phụ thuộc vào loại vụ án và mức độ nghiêm trọng, phức tạp của nó. Pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng về thành phần HĐXX và không cho phép đương sự lựa chọn thẩm phán hay thay đổi số lượng thành viên. Hiểu đúng về mô hình này giúp người dân, trong đó có cộng đồng người Việt ở nước ngoài, có cái nhìn chính xác và khách quan về hoạt động xét xử tại Việt Nam.
Hình ảnh từ bài viết
HĐXX gồm 5 người, hai thẩm phán và 3 hội thẩm nhân dân, trong vụ án "chuyến bay giải cứu" hồi tháng 7/2023, do có bị cáo bị truy tố tội có khung hình phạt chung thân, tử hình. Ảnh: Ngọc Thành
Giải mã số lượng thành viên Hội đồng xét xử khác nhau trong phiên tòa tại Việt Nam