Gian lận thương mại thời AI: Cảnh báo cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam
Thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng tạo ra thách thức lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Liệu các công ty có đủ trang bị để đối phó với những chiêu trò gian lận ngày càng tinh vi, đặc biệt khi giấy tờ và nội dung số dễ bị làm giả? Những cảnh báo từ chuyên gia giúp doanh nghiệp nhận diện và phòng tránh rủi ro trong môi trường số hóa hiện nay.
Bối cảnh
Trong bối cảnh chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo ngày càng phổ biến, các hình thức gian lận thương mại cũng phát triển theo chiều hướng phức tạp hơn. AI không chỉ giúp tự động hóa quy trình mà còn được các đối tượng xấu lợi dụng để tạo ra các email giả mạo, danh tính doanh nghiệp giả và thậm chí sao chép giọng nói hay video của lãnh đạo nhằm đánh lừa đối tác.
Đây là thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn phụ thuộc nhiều vào giao dịch qua email và tài liệu điện tử. Việc này làm tăng nguy cơ bị lừa đảo, gây thiệt hại về tài chính và uy tín.
Diễn biến chính
Phó giáo sư Greeni Maheshwari, ngành quản trị Đại học RMIT Việt Nam, cho biết các thủ đoạn gian lận đang ngày càng biến đổi và tinh vi hơn. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), các đối tượng lừa đảo đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng cách sử dụng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, nhưng chuyển hướng thanh toán vào các tài khoản ngân hàng giả hoặc nền tảng ký quỹ giả mạo, rồi biến mất sau khi nhận tiền.
Một thủ đoạn khác gọi là "giao hàng rồi để hỏng tại cảng" (deliver-and-rot-at-port) cũng được ghi nhận, trong đó hàng hóa dễ hư hỏng bị cố tình trì hoãn thông quan, khiến giá trị hàng hóa giảm mạnh và doanh nghiệp xuất khẩu chịu thiệt hại nặng nề.
Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cũng đã trở thành nạn nhân của các chiêu trò tương tự. Năm 2025, một doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu đã bị thiệt hại khoảng 600.000 USD do đối tác sử dụng nhiều pháp nhân trung gian để tạo dựng uy tín giả, trì hoãn thanh toán và cung cấp chứng từ chuyển tiền giả nhằm kéo dài thời gian, ép doanh nghiệp giảm giá.
Bà Maheshwari nhấn mạnh rằng số hóa khiến các hành vi gian lận diễn ra nhanh hơn, mở rộng quy mô dễ dàng hơn và khó bị phát hiện hơn nhiều. Đặc biệt, các hình thức lừa đảo dựa trên email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền hay xâm nhập các kênh liên lạc đang ngày càng phổ biến.
Phân tích & Ý nghĩa
Những thủ đoạn gian lận mới này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho doanh nghiệp Việt Nam phải nâng cao cảnh giác và áp dụng các biện pháp quản trị rủi ro hiện đại hơn. Việc dựa vào các dấu hiệu cảnh báo truyền thống không còn đủ hiệu quả khi các đối tượng lừa đảo có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo.
Phó giáo sư Maheshwari khuyến nghị doanh nghiệp cần chú ý các dấu hiệu cảnh báo sớm như hồ sơ người mua không thể xác minh, hành vi đàm phán bất thường, tạo cảm giác cấp bách một cách không hợp lý, yêu cầu thanh toán đáng ngờ hoặc sự không nhất quán trong giấy tờ. Đồng thời, vai trò của cơ quan quản lý cũng rất quan trọng trong việc nâng cao nhận thức, hoàn thiện khung pháp lý thương mại xuyên biên giới và tăng cường hợp tác quốc tế để giải quyết tranh chấp.
Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu đối tác đã được xác thực, thúc đẩy tiêu chuẩn xác minh số và cơ chế chia sẻ thông tin sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro. Các cơ quan chức năng có thể ứng dụng AI để phát hiện giao dịch bất thường, tài liệu giả mạo và thiết lập hệ thống cảnh báo sớm về gian lận, từ đó bảo vệ tốt hơn cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Kết luận
Gian lận thương mại trong thời đại AI đang trở nên tinh vi và khó phát hiện hơn bao giờ hết, đòi hỏi doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải nâng cao nhận thức và áp dụng các biện pháp phòng vệ phù hợp. Sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý là yếu tố then chốt để bảo vệ lợi ích và phát triển bền vững trong môi trường thương mại số hiện nay.
Hình ảnh từ bài viết
Hàng hóa nông sản, trái cây xuất khẩu tại một cửa khẩu phía Bắc - Ảnh: C.TUỆ
Phó giáo sư Greeni Maheshwari, Đại học RMIT Việt Nam - Ảnh: RMIT
Gian lận thương mại thời AI: Cảnh báo cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam