Giữ nước chống cháy khiến rừng tràm U Minh Hạ suy kiệt nghiêm trọng
Rừng tràm U Minh Hạ, một trong những hệ sinh thái đặc trưng của Đồng bằng sông Cửu Long, đang đối mặt với tình trạng suy kiệt nghiêm trọng. Liệu việc giữ nước để chống cháy có phải là nguyên nhân khiến cây tràm chết hàng loạt? Và đâu là giải pháp để cứu lấy khu rừng quý giá này?
Bối cảnh
Vườn quốc gia U Minh Hạ thuộc tỉnh Cà Mau là vùng rừng tràm ngập nước đặc trưng của Đồng bằng sông Cửu Long, nơi có hệ sinh thái than bùn quý hiếm. Năm 2002, một vụ cháy lớn đã thiêu rụi khoảng 4.300 ha rừng tràm, khiến công tác quản lý sau đó phải chuyển hướng sang ưu tiên giữ nước nhằm giảm nguy cơ cháy rừng.
Để phục vụ phòng cháy chữa cháy, hệ thống kênh bàn cờ được xây dựng, giúp điều tiết nước nhanh khi có cháy. Tuy nhiên, hệ thống này đã làm thay đổi cơ chế vận động tự nhiên của nước trong lớp than bùn, ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng tràm.
Diễn biến chính
Các tuyến kênh làm tăng thất thoát nước qua bốc hơi và chia cắt dòng chảy ngầm. Vào mùa khô, kênh còn hút nước từ lớp than bùn ra ngoài, khiến lớp này khô nhanh hơn, làm gia tăng nguy cơ cháy. Để đối phó, mực nước được duy trì ở mức cao hơn bình thường.
Tuy nhiên, địa hình không đồng đều khiến nhiều vùng trũng bị ngập kéo dài, gây ra hiện tượng cây tràm chết hàng loạt. Theo Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, rừng tràm U Minh vốn thích nghi với chu kỳ ngập - khô khoảng 6 tháng mỗi năm. Cây tràm có thể sống trong điều kiện ngập nước nhưng cần thời gian khô để rễ phục hồi và hấp thu dinh dưỡng.
"Khi bị ngập quanh năm, rễ cây thiếu oxy, suy yếu rồi chết dần", ông Thiện cho biết. Năm 2007, thống kê cho thấy khoảng 35% diện tích rừng tràm đã chết do ngập nước kéo dài.
Thêm vào đó, nước ngập lâu còn làm suy thoái lớp than bùn - nền tảng của hệ sinh thái U Minh. Khi rễ cây chết, nước than bùn tích tụ ảnh hưởng đến quá trình quang hợp, lớp than bùn mất kết dính khiến cây bật gốc, đổ ngã vào mùa khô.
Nếu tình trạng này tiếp tục, nhiều khu vực rừng tràm có thể bị thay thế bởi các loài cây chịu ngập như dớn, sậy và năn, làm thay đổi hoàn toàn hệ sinh thái đặc trưng của vùng.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc giữ nước chống cháy dù giúp giảm nguy cơ cháy rừng nhưng lại làm thay đổi chế độ ngập - khô tự nhiên vốn rất quan trọng đối với rừng tràm U Minh. Chu kỳ ngập - khô là yếu tố sinh thái thiết yếu giúp cây tràm phát triển khỏe mạnh, duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái than bùn.
Việc duy trì mực nước cao quanh năm khiến rễ cây thiếu oxy, suy yếu và chết dần, đồng thời làm suy thoái lớp than bùn - nền tảng sinh thái của rừng. Điều này không chỉ gây chết cây mà còn làm mất đi khả năng chống cháy tự nhiên của rừng tràm, tạo vòng luẩn quẩn khó giải quyết.
Địa hình không đồng đều càng làm phức tạp việc quản lý nước, khi nhiều vùng bị ngập kéo dài trong khi những nơi khác có thể thiếu nước. Điều này đòi hỏi giải pháp quản lý nước linh hoạt theo từng ô riêng biệt, thay vì áp dụng một mực nước chung cho toàn bộ vườn quốc gia.
Kết luận
Chuyên gia cho rằng giải pháp căn cơ để bảo vệ rừng tràm U Minh Hạ là khôi phục lại chế độ ngập - khô theo mùa gần với điều kiện tự nhiên. Mùa khô cần duy trì mực nước ngầm không thấp hơn 50 cm dưới mặt than bùn để giữ độ ẩm và hạn chế cháy. Cuối mùa mưa, cần đảm bảo lượng nước dự trữ phù hợp để bù cho thất thoát mùa khô.
Đồng thời, cần nghiên cứu đắp chặn hai đầu kênh để giảm thất thoát nước, hạn chế oxy hóa than bùn và xây dựng hệ thống quan trắc, điều tiết nước phù hợp. Câu chuyện rừng tràm U Minh Hạ cho thấy việc bảo tồn rừng và đất ngập nước phải dựa trên quy luật tự nhiên của hệ sinh thái, không thể chỉ tập trung vào phòng chống cháy rừng một cách đơn thuần.
Hình ảnh từ bài viết
Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: Hoàng Nam
Cây rừng bật gốc, đổ ngã la liệt. Ảnh: Chúc Ly
Sau khi rừng tràm suy giảm, nhiều khoảng trống hình thành và dần bị thay thế bởi các loài thực vật như cỏ, năn, sậy và dớn. Ảnh: Chúc Ly
Giữ nước chống cháy khiến rừng tràm U Minh Hạ suy kiệt nghiêm trọng