Giữ thị trường thiết bị đường sắt trong nước: Bài toán chiến lược cho công nghiệp Việt
Việt Nam đang đứng trước cơ hội và thách thức lớn trong việc phát triển hạ tầng giao thông, đặc biệt là dự án đường sắt tốc độ cao. Liệu ngành công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước có thể làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc nhà thầu nước ngoài và tạo ra giá trị gia tăng thực sự cho nền kinh tế? Đây là câu hỏi được nhiều chuyên gia đặt ra trong bối cảnh đầu tư lên tới hàng nghìn tỷ USD đến năm 2045.
Bối cảnh
PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), cho biết Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ về hạ tầng giao thông, năng lượng và công nghiệp chế biến chế tạo với tổng nhu cầu đầu tư dự kiến lên đến 1.000 tỷ USD đến năm 2045. Trong đó, dự án đường sắt tốc độ cao được xem là một trong những dự án có sức lan tỏa lớn nhất, tạo ra nhu cầu rất lớn về vật liệu và thiết bị công nghiệp cao cấp như thép chất lượng cao, đầu máy, toa xe, hệ thống tín hiệu và thiết bị điện khí hóa.
Tuy nhiên, ngành cơ khí Việt Nam hiện vẫn chủ yếu tập trung vào các khâu gia công và lắp ráp, còn hạn chế trong năng lực thiết kế tổng thể, làm chủ công nghệ lõi và chế tạo thiết bị công nghệ cao. Điều này khiến nhiều dự án lớn vẫn phải phụ thuộc đáng kể vào nhà thầu nước ngoài, dẫn đến tỷ lệ nội địa hóa thấp và giá trị gia tăng phần lớn không thuộc về nền kinh tế trong nước.
Diễn biến chính
Nếu tiếp tục phụ thuộc vào nhập khẩu vật liệu và thiết bị, Việt Nam sẽ đối mặt với nhiều rủi ro như tăng chi phí đầu tư, phụ thuộc vào tiến độ cung ứng từ bên ngoài, và giảm khả năng chủ động trong vận hành, bảo trì, nâng cấp hệ thống sau này. Nhà nước sẽ không tự chủ được trong đầu tư, xây dựng và còn phải chịu giá thành đắt đỏ khi khai thác, vận hành.
PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng nhấn mạnh: "Phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước phải được xem là điều kiện tiên quyết để làm chủ các dự án hạ tầng chiến lược". Tham luận của Tập đoàn Hòa Phát cũng chỉ ra rằng dù Việt Nam đã có ngành thép quy mô lớn, phần lớn sản lượng vẫn tập trung vào thép xây dựng và sản phẩm phổ thông. Các loại thép kỹ thuật cao phục vụ công nghiệp chế tạo, đặc biệt là thép ray đường sắt tốc độ cao, vẫn chưa được sản xuất ở quy mô tương xứng.
Thép ray đường sắt tốc độ cao không chỉ là thép thông thường mà là sản phẩm công nghệ chiến lược, đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật rất cao về độ bền, khả năng chịu tải, chống mài mòn và tuổi thọ vận hành. Việc làm chủ công nghệ sản xuất loại thép này không chỉ quan trọng với ngành đường sắt mà còn phản ánh trình độ phát triển của ngành luyện kim và cơ khí chế tạo nói chung.
Phân tích & Ý nghĩa
Để giải quyết bài toán này, PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng cho rằng phát triển công nghiệp cơ khí và vật liệu trong nước không chỉ giúp giảm giá thành đầu tư mà còn tạo nền tảng nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển doanh nghiệp công nghiệp đầu tàu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nếu tận dụng tốt cơ hội từ các dự án đường sắt, doanh nghiệp Việt Nam có thể phát triển năng lực trong nhiều lĩnh vực từ sản xuất thép chất lượng cao, chế tạo kết cấu thép, thiết bị điện, thiết bị điều khiển cho tới các sản phẩm cơ khí chính xác.
Đây cũng là cơ sở để hình thành hệ sinh thái công nghiệp mới, thay vì chỉ dừng lại ở vai trò nhà thầu phụ hoặc đơn vị gia công đơn giản. Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cũng đánh giá các dự án trọng điểm quốc gia như đường sắt tốc độ cao là động lực thúc đẩy phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước, giúp nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo và làm chủ công nghệ.
Các đại biểu hội thảo đồng thuận rằng Quốc hội và Chính phủ cần nghiên cứu cơ chế đặc thù cho các sản phẩm cơ khí trọng điểm và dự án vật liệu chiến lược phục vụ công trình quốc gia. Chính sách thúc đẩy sử dụng vật liệu và thiết bị sản xuất trong nước trong các dự án đầu tư công được xem là giải pháp quan trọng để tạo thị trường đủ lớn, giúp doanh nghiệp đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất.
Đồng thời, việc hình thành doanh nghiệp đầu đàn trong lĩnh vực luyện kim, vật liệu chiến lược, cơ khí chính xác và thiết bị đường sắt tốc độ cao là cần thiết. Những doanh nghiệp này cần được tạo điều kiện đầu tư cho nghiên cứu phát triển, đổi mới công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng cũng đề xuất thúc đẩy các cụm liên kết ngành giữa doanh nghiệp vật liệu, cơ khí và công nghệ để xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh, giảm chi phí đầu tư và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo.
Kết luận
Việc giữ thị trường thiết bị đường sắt trong nước không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là chiến lược phát triển công nghiệp quốc gia. Nếu thành công, đường sắt sẽ trở thành động lực thúc đẩy ngành luyện kim, cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ cao cùng phát triển. Ngược lại, nếu thị trường vật liệu và thiết bị tiếp tục thuộc về nhà thầu nước ngoài, cơ hội hình thành ngành công nghiệp đường sắt tự chủ có thể sẽ bị bỏ lỡ trong nhiều thập niên tới.
Hình ảnh từ bài viết
PGS. TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI). Ảnh: Hoàng Phong
Giữ thị trường thiết bị đường sắt trong nước: Bài toán chiến lược cho công nghiệp Việt