Hành trình hơn 100 năm của hoa sữa Hà Nội qua thăng trầm đô thị
Hoa sữa không chỉ là một loài cây xanh tạo bóng mát mà còn là biểu tượng gắn liền với mùa thu Hà Nội. Tuy nhiên, sự xuất hiện dày đặc của nó trên nhiều tuyến phố cũng từng gây ra nhiều tranh cãi trong đời sống người dân. Vậy cây hoa sữa đã đồng hành cùng Hà Nội như thế nào qua hơn một thế kỷ phát triển đô thị?
Bối cảnh
Vào cuối thế kỷ 19, khi Hà Nội trở thành trung tâm hành chính của Đông Dương dưới thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân đã xây dựng hệ thống đường phố, công viên và không gian xanh theo mô hình đô thị phương Tây. Việc trồng cây xanh dọc các tuyến phố, quanh các công trình công cộng nhằm tạo bóng mát và định hình cảnh quan đô thị là một phần trong chiến lược quy hoạch này.
Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, từ năm 1889, người Pháp đã lập vườn ươm gần Bách Thảo để thử nghiệm nhiều loại cây nhập khẩu từ châu Phi, châu Mỹ, châu Âu cùng các giống cây bản địa. Sau khi kiểm chứng khả năng thích nghi với khí hậu miền Bắc, cây hoa sữa (tên khoa học Alstonia scholaris) được chọn để trồng trên các vỉa hè rộng, tạo bóng mát và góp phần làm đẹp cảnh quan.
Diễn biến chính
Hoa sữa có nguồn gốc từ Ấn Độ và Đông Nam Á, cao từ 10 đến 50 mét, với tán cây hình tháp và bộ rễ sâu giúp cây đứng vững trước gió bão. Cánh hoa nhỏ màu trắng ngà, mọc thành cụm và tỏa hương thơm đặc trưng, tạo nên nét riêng biệt cho các con phố Hà Nội.
Người Pháp bắt đầu trồng hàng hoa sữa đầu tiên trên phố Quán Thánh với mật độ thưa, mỗi cây cách nhau 15-20 mét, phù hợp với các phố có vỉa hè rộng và ít nhà dân. Sau đó, hoa sữa được nhân rộng trên các tuyến phố như Nguyễn Du và một số nơi khác.
Nhà sử học Dương Trung Quốc đánh giá cao chiến lược phân bố cây xanh đồng bộ của người Pháp, khi mỗi khu vực phố cổ được trồng một loại cây chủ đạo như sao đen, sấu, xà cừ hay hoa sữa, tạo nên nét đặc trưng riêng biệt cho từng con phố và góp phần định hình diện mạo đô thị.
Sau năm 1954, Hà Nội tiếp tục phát triển không gian đô thị, mở rộng các khu dân cư và công trình công cộng. Hoa sữa được nhân rộng trong bối cảnh thiếu giống cây trồng, trở thành một phần của "lâm nghiệp trong phố". Hương hoa thoang thoảng trong gió heo may đã truyền cảm hứng cho nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc, biến hoa sữa thành biểu tượng lãng mạn của mùa thu Hà Nội.
Phân tích & Ý nghĩa
Đến thập niên 1980, khi Hà Nội có sự thay đổi lớn về kinh tế và dân số, nhu cầu cải thiện môi trường sống tăng cao. Hoa sữa được ưu tiên lựa chọn do khả năng phát triển nhanh, tán rộng, xanh quanh năm và bộ rễ bám chắc, không kén đất. So với các loại cây như sấu hay xà cừ cần nhiều năm để tạo bóng mát, hoa sữa chỉ cần vài năm, phù hợp với tốc độ đô thị hóa nhanh.
Tuy nhiên, từ những năm 1990 đến 2010, việc trồng hoa sữa với mật độ dày đặc trên nhiều tuyến phố mới như Nguyễn Chí Thanh, Trần Duy Hưng, Mễ Trì đã khiến mùi hương đặc trưng trở nên nồng nặc, gây khó chịu cho một số người dân. Phấn hoa bay vào nhà cũng ảnh hưởng đến sức khỏe, dẫn đến việc Hà Nội phải di dời và cắt tỉa bớt cây hoa sữa trên một số tuyến phố.
Kết luận
Hơn một thế kỷ qua, hoa sữa đã trải qua nhiều thăng trầm cùng sự phát triển của Hà Nội, từ một loài cây xanh tạo bóng mát đến biểu tượng văn hóa mùa thu lãng mạn. Dù có những tranh cãi về mật độ và mùi hương, hoa sữa vẫn là một phần không thể thiếu trong cảnh quan và ký ức của người Hà Nội.
Hình ảnh từ bài viết
Hoa sữa nở vào mùa thu. Ảnh: Thế Bằng
Hoa sữa nở rộ trên phố Mễ Trì, phường Từ Liêm. Ảnh: Thế Bằng
Nhân viên Công ty Công viên cây xanh cắt tỉa hoa sữa trên phố Đào Tấn ngày 16/10. Ảnh: Võ Hải
Hành trình hơn 100 năm của hoa sữa Hà Nội qua thăng trầm đô thị