Hơn 300.000 ha cây trồng Việt Nam đối mặt nguy cơ thiếu nước do El Nino
Hiện tượng El Nino đang trở lại với cường độ mạnh, gây ra những lo ngại sâu sắc về tình trạng thiếu nước và hạn hán tại nhiều vùng nông nghiệp trọng điểm ở Việt Nam. Liệu các khu vực sản xuất lúa, cây ăn trái và thủy sản có thể đối phó ra sao trước nguy cơ này?
Bối cảnh
Ngày 19 tháng 8, Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam thông báo hiện tượng ENSO (El Niño-Southern Oscillation) tại Thái Bình Dương đã chuyển sang trạng thái El Nino, dự báo duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh trong những tháng cuối năm 2026. ENSO là hiện tượng dao động khí hậu đặc trưng bởi sự thay đổi nhiệt độ bề mặt đại dương và áp suất khí quyển, ảnh hưởng sâu rộng đến thời tiết toàn cầu.
Đặc biệt, trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2026, xác suất El Nino mạnh đến rất mạnh đạt 100%, với khoảng 93% khả năng đạt cường độ rất mạnh. Sang quý cuối năm, xác suất này vẫn duy trì ở mức 95%. Điều này đồng nghĩa với nguy cơ cao về hạn hán và thiếu nước tại nhiều vùng nông nghiệp trọng điểm của Việt Nam.
Diễn biến chính
Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định El Nino sẽ gây thiếu hụt mưa và nguồn nước, dẫn đến hạn hán và xâm nhập mặn trên diện rộng bắt đầu từ đầu mùa khô, khoảng tháng 11 năm 2026. Các vùng chịu ảnh hưởng nặng nề gồm Đồng bằng sông Cửu Long, cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, với tình trạng kéo dài đến tháng 5 năm 2027. Trong khi đó, Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ có thể bị ảnh hưởng đến tháng 7-8 năm 2027.
Mặc dù từ đầu năm đến nay nguồn nước phục vụ sản xuất vẫn cơ bản được bảo đảm, lượng mưa phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm, cùng với dung tích các hồ thủy lợi chỉ còn khoảng 35-50%. Riêng Bắc Bộ do đang trong mùa mưa nên các hồ chứa đạt khoảng 84% dung tích thiết kế.
Cục Quản lý các công trình thủy lợi thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cảnh báo trong kịch bản rủi ro cao, nguồn nước về Đồng bằng sông Cửu Long có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 5-10%. Ranh mặn 4 g/l có thể xâm nhập sâu 45-60 km tại các cửa sông Cửu Long và 90-100 km tại các cửa sông Vàm Cỏ. Điều này có thể ảnh hưởng đến khoảng 64.000 ha lúa đông xuân, 80.000 ha lúa, tôm và 19.000 ha cây ăn trái.
Nếu tình trạng thiếu nước nghiêm trọng hơn, thấp hơn trung bình nhiều năm 15-20%, tương đương mùa khô 2015-2016, ranh mặn có thể xâm nhập sâu 50-70 km tại các cửa sông Cửu Long và 110-130 km tại Vàm Cỏ. Khi đó, diện tích cây trồng bị ảnh hưởng có thể lên tới 85.800 ha lúa đông xuân, 120.000 ha lúa, tôm và 45.000 ha cây ăn trái.
Tại Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ, rủi ro phụ thuộc nhiều vào lượng mưa và khả năng tích nước của các hồ chứa trong mùa mưa năm nay. Kịch bản rủi ro cao cho thấy khoảng 12.000-25.000 ha cây trồng có thể bị ảnh hưởng trong vụ đông xuân 2026-2027. Nếu lượng mưa thiếu hụt từ 20-40%, hồ chứa chỉ tích được 70-80% dung tích thiết kế và nhiệt độ tăng 1-2 độ C so với trung bình, diện tích cây trồng có nguy cơ bị ảnh hưởng sẽ tăng lên 25.000-50.000 ha.
Đến vụ hè thu 2027, diện tích cây trồng có thể bị ảnh hưởng dao động từ 58.000-85.000 ha trong kịch bản rủi ro cao, và 90.000-120.000 ha trong kịch bản rất cao, tập trung chủ yếu ở những vùng ngoài hệ thống thủy lợi hoặc công trình nhỏ.
Tại cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, hơn 70% diện tích canh tác nằm ngoài các công trình thủy lợi nên dễ bị tổn thương khi mùa mưa kết thúc sớm. Trong kịch bản rủi ro rất cao, khoảng 135.000-190.000 ha, chủ yếu là cây lâu năm, có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong cao điểm mùa khô.
Không chỉ sản xuất nông nghiệp, nguồn nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn cũng đứng trước nguy cơ thiếu hụt. Kịch bản rủi ro rất cao dự báo khoảng 107.000 hộ dân tại Đồng bằng sông Cửu Long, 92.830 hộ ở Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ, cùng 54.740 hộ tại cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ có thể bị ảnh hưởng.
Phân tích & Ý nghĩa
El Nino là hiện tượng khí hậu toàn cầu gây ra bởi sự nóng lên bất thường của mặt biển Thái Bình Dương, ảnh hưởng đến lượng mưa và nhiệt độ trên nhiều vùng lãnh thổ, trong đó có Việt Nam. Khi El Nino diễn ra mạnh, lượng mưa giảm, nhiệt độ tăng, dẫn đến hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng, đặc biệt tại các vùng ven biển và đồng bằng thấp như Đồng bằng sông Cửu Long.
Đây là những khu vực trọng điểm sản xuất lúa gạo, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản, đóng vai trò quan trọng trong an ninh lương thực và kinh tế địa phương. Việc thiếu nước không chỉ ảnh hưởng đến năng suất cây trồng mà còn đe dọa nguồn nước sinh hoạt của hàng trăm nghìn hộ dân, làm tăng áp lực lên các hệ thống thủy lợi vốn đã xuống cấp hoặc thiếu đồng bộ.
Đối với cộng đồng người Việt tại Séc và châu Âu, những diễn biến này có thể gián tiếp tác động đến nguồn cung thực phẩm nhập khẩu từ Việt Nam, cũng như ảnh hưởng đến gia đình và người thân tại quê nhà. Ngoài ra, các doanh nghiệp Việt kinh doanh trong lĩnh vực xuất khẩu nông sản cũng cần theo dõi sát sao để điều chỉnh kế hoạch sản xuất và giao thương.
Kết luận
Hiện tượng El Nino với cường độ mạnh đang đặt ra thách thức lớn cho ngành nông nghiệp và đời sống người dân tại nhiều vùng của Việt Nam, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long và các khu vực Trung Bộ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai các giải pháp ứng phó, đồng thời khuyến cáo các địa phương theo dõi sát dự báo để điều chỉnh mùa vụ và bảo vệ nguồn nước. Đây là thời điểm cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, người dân và doanh nghiệp để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.
Hình ảnh từ bài viết
Lòng hồ thủy lợi Tà Mon, Lâm Đồng nứt nẻ do hạn năm 2020. Ảnh: Việt Quốc
Hạn mặn gây chết lúa ở Cần Thơ năm 2024. Ảnh: Huy Phong
Hạn mặn Cà Mau năm 2024. Ảnh: Thanh Tùng
Hơn 300.000 ha cây trồng Việt Nam đối mặt nguy cơ thiếu nước do El Nino