Khám phá rãnh mộ tập thể chiến sĩ tại công viên Lê Thị Riêng
Trong một hành trình kéo dài nhiều năm, các nhà nghiên cứu và lực lượng chức năng TP HCM đã lần theo những dấu tích lịch sử để khoanh vùng chính xác khu vực chôn cất tập thể các chiến sĩ hy sinh trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại công viên Lê Thị Riêng. Việc phát hiện và quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là công tác tìm kiếm lịch sử mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với những người đã ngã xuống vì độc lập tự do của đất nước.
Bối cảnh
Công viên Lê Thị Riêng, tọa lạc trên diện tích khoảng 80.000 m² tại TP HCM, trước đây từng là nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán (Đô Thành). Sau gần 60 năm, khu vực này đã trải qua nhiều thay đổi lớn với việc xây dựng các công trình, đường nội bộ, ao cá và mảng xanh, khiến việc xác định vị trí các phần mộ cũ trở nên khó khăn. Việc khai quật toàn bộ khu vực rộng lớn này là không khả thi, nên các nhà nghiên cứu phải dựa vào tư liệu lịch sử, ảnh chụp không gian và khảo sát địa vật lý để thu hẹp phạm vi tìm kiếm.
Manh mối đầu tiên xuất phát từ một bức ảnh đen trắng do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng phát hiện năm 2017, ghi lại cảnh những đứa trẻ đứng cạnh hố có thi thể nghi là các chiến sĩ hy sinh trong đợt Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968. Từ đó, công tác tìm kiếm được triển khai bài bản với sự phối hợp của nhiều đơn vị chuyên môn.
Diễn biến chính
Hành trình tìm kiếm trải qua hai giai đoạn chính. Giai đoạn đầu kéo dài 8 năm, nhóm nghiên cứu tập trung thu thập, đối chiếu các tư liệu, ảnh không gian và tọa độ để xác định khả năng tồn tại hố chôn tại nghĩa trang cũ. Tuy nhiên, do thay đổi địa hình và diện tích công viên chỉ còn khoảng một phần ba diện tích nghĩa trang cũ, việc xác định chính xác vị trí hố chôn gặp nhiều khó khăn.
Giai đoạn hai được Bộ Tư lệnh TP HCM tiếp nhận hồ sơ và triển khai tìm kiếm cụ thể. Ngày 29 tháng 5, Bộ Tư lệnh phát thông báo tìm nhân chứng từng chứng kiến việc chôn cất vào tháng 2 năm 1968. Bốn nhân chứng được mời khảo sát độc lập và đồng thuận khu vực gần nhà truyền thống trong công viên là nơi có khả năng cao nhất chứa rãnh mộ tập thể.
Nhóm nghiên cứu nhận định công viên có ít nhất 5 rãnh mộ, nhưng sau khi đánh giá hồ sơ, đại tá Bùi Yên Tĩnh, Cục phó Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam, cho rằng tập trung tìm kiếm tại ba vị trí chính. Ba khu vực này rộng khoảng 500 m², 800 m² và 1.200 m², lần lượt nằm cạnh nhà truyền thống, gần quán cà phê chim kiểng và sân bi sắt. Các vị trí này được khảo sát bằng radar xuyên đất và các phương pháp địa vật lý hiện đại.
Ba đơn vị chuyên môn gồm Viện Thiết kế (Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng), Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP HCM) đều xác định khu vực cạnh nhà truyền thống có nhiều tín hiệu dị thường nhất, cho thấy dấu hiệu của hố chôn tập thể.
PGS.TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng bộ môn Vật lý địa cầu, giải thích rằng khi một hố chôn được đào rồi lấp lại, các đặc tính vật lý của đất như độ chặt, độ ẩm, điện trở suất và cấu trúc địa tầng sẽ thay đổi rõ rệt. Từ kết quả phân tích này, các đơn vị đã xác định được vị trí và kích thước hố cần khai quật.
Ngày 3 tháng 7, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cùng Quân khu 7 bắt đầu khai quật khu vực cạnh nhà truyền thống. Đến ngày 4 tháng 7, khi đào hố rộng 3 m, sâu 3 m, dài 10 m, lực lượng phát hiện lớp đất đen khác màu đất tự nhiên, dấu hiệu thường gặp tại các khu chôn cất. Chuyển sang đào thủ công, họ lần lượt phát hiện nhiều bộ hài cốt nằm xếp lớp.
Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó chính ủy Quân khu 7, cho biết nhiều hài cốt được quấn trong tăng võng, bên cạnh có băng đạn AK, túi vải, ví và giấy tờ tùy thân, đủ cơ sở nhận định đây là các chiến sĩ quân giải phóng. Trong số di vật có một giấy điều động đã phai màu nhưng dấu mực còn hằn trên lớp nhựa bọc ngoài, xác định tên Trung đội phó Huỳnh Văn Quên, thuộc Tiểu đoàn 1 Long An (mật danh 962).
Quân khu 7 đối chiếu tài liệu lịch sử và nhận định chiến sĩ Quên có thể hy sinh trong trận đánh cầu Chữ Y, thuộc đợt Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Khu vực cầu nằm cách nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán, nay là công viên Lê Thị Riêng, khoảng 6 km.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc khoanh vùng và khai quật rãnh mộ tập thể tại công viên Lê Thị Riêng không chỉ là một hoạt động khảo cổ mà còn mang ý nghĩa lịch sử và nhân văn sâu sắc. Qua nhiều năm, sự thay đổi về địa hình và cảnh quan đã khiến việc tìm kiếm trở nên phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia lịch sử, khảo cổ và kỹ thuật địa vật lý.
Việc phát hiện hài cốt và di vật của các chiến sĩ góp phần khẳng định lại những câu chuyện lịch sử, đồng thời giúp gia đình liệt sĩ và xã hội có thêm bằng chứng để tưởng nhớ và tri ân. Đối với cộng đồng người Việt, đặc biệt là những người đang sinh sống tại nước ngoài như tại Cộng hòa Séc và châu Âu, đây cũng là một minh chứng cho sự hy sinh to lớn của thế hệ đi trước, từ đó nâng cao ý thức về giá trị lịch sử và truyền thống dân tộc.
Kết luận
Hành trình khoanh vùng mộ tập thể tại công viên Lê Thị Riêng là một minh chứng cho sự kiên trì và quyết tâm của các nhà nghiên cứu, lực lượng chức năng trong việc bảo tồn và tôn vinh lịch sử. Qua đó, những giá trị lịch sử được khôi phục, góp phần ghi nhớ công lao của các chiến sĩ đã ngã xuống trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Hình ảnh từ bài viết
Khi đào đến độ sâu khoảng 3 m, dài hơn 10 m, lực lượng chuyên môn phát hiện lớp đất có màu đen khác thường so với tầng đất nâu nên chuyển qua đào thủ công và thu thập được 11 hài cốt liệt sĩ, di vật. Ảnh: Thanh Tùng
Vị trí ba rãnh trong công viên Lê Thị Riêng nghi là nơi chôn tập thể các chiến sĩ. Rãnh chôn 1 là nơi đã tìm thấy hài cốt liệt sĩ. Đồ họa: Khánh Hoàng
Khung cảnh cầu Chữ Y trong chiến dịch Tổng tiến công Mậu Thân 1968. Ảnh: Tư liệu
Khám phá rãnh mộ tập thể chiến sĩ tại công viên Lê Thị Riêng