Khó khăn trong thanh toán dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng tại TP HCM
Dự án chống ngập do triều lớn nhất TP HCM, với tổng vốn gần 10.000 tỷ đồng, đã thi công hơn 90% khối lượng sau 10 năm nhưng vẫn chưa thể hoàn thành. Nguyên nhân chính là những vướng mắc pháp lý và sự chưa thống nhất trong phương án thanh toán quỹ đất cho nhà đầu tư, khiến tiến độ dự án bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Vấn đề này đặt ra nhiều câu hỏi về cách thức quản lý và triển khai các dự án lớn tại Việt Nam.
Bối cảnh
Dự án chống ngập do triều khu vực TP HCM - giai đoạn một được khởi công từ năm 2016 với tổng vốn ban đầu gần 10.000 tỷ đồng, do Tập đoàn Trung Nam làm nhà đầu tư theo hình thức hợp đồng BT (xây dựng - chuyển giao). Công trình gồm 6 cống ngăn triều lớn, hệ thống đê bao ven sông Sài Gòn dài 7,8 km và các hạng mục phụ trợ, nhằm kiểm soát ngập cho khu vực rộng 570 km2 ở bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm TP HCM, nơi sinh sống của khoảng 6,5 triệu người.
Theo kế hoạch ban đầu, dự án sẽ hoàn thành vào năm 2018. Tuy nhiên, sau nhiều lần đình trệ và kéo dài, tổng giá trị dự án đã tăng lên khoảng 14.446 tỷ đồng. Chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết nhằm tháo gỡ khó khăn, nhưng dự án vẫn chưa thể về đích sau hơn một thập kỷ thi công.
Diễn biến chính
Tính đến tháng 11/2020, dự án đã đạt hơn 90% khối lượng thi công nhưng phải dừng lại lần thứ ba do vướng mắc trong thanh toán và tài chính. Sau 5 năm đình trệ, dự án được khởi động lại từ cuối năm 2025 với kế hoạch hoàn thành trong năm 2026. Tuy nhiên, tiến độ vẫn bị ảnh hưởng vì TP HCM và nhà đầu tư chưa thống nhất được phương án thanh toán.
Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở cơ chế thanh toán theo hợp đồng BT bằng quỹ đất. Theo hình thức này, nhà đầu tư bỏ vốn xây dựng công trình, sau đó Nhà nước thanh toán bằng quỹ đất có giá trị tương ứng. Nếu quỹ đất dự kiến giao thấp hơn giá trị công trình hoặc chưa đủ điều kiện pháp lý, dòng tiền của dự án sẽ bị tắc nghẽn.
Cụ thể, TP HCM đề xuất dùng 7 lô đất trong hợp đồng BT ban đầu để thanh toán cho nhà đầu tư, phần chênh lệch giữa giá trị công trình và quỹ đất sẽ được chi trả bằng ngân sách. Trong khi đó, Trung Nam muốn được thanh toán toàn bộ giá trị dự án bằng quỹ đất theo nguyên tắc ngang giá, dựa trên kết luận của Kiểm toán Nhà nước. Giá trị 7 lô đất dự kiến thanh toán khoảng 4.983 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với tổng giá trị dự án sau điều chỉnh.
Trước đây, TP HCM dự kiến thanh toán cho nhà đầu tư 16% bằng đất và 84% bằng tiền, với ba lô đất cụ thể gồm C8A thuộc Khu A - Khu đô thị Nam TP HCM, 232 Đỗ Xuân Hợp và khu đất tại phường Phước Long B, TP Thủ Đức cũ. Bốn lô đất khác cũng được đưa vào phương án thanh toán nhưng sau đó tỷ lệ này được xác định chưa phù hợp với quy định tại thời điểm ký hợp đồng, theo đó dự án BT thanh toán bằng quỹ đất phải theo nguyên tắc ngang giá.
Phân tích & Ý nghĩa
Những vướng mắc trong cơ chế thanh toán đã khiến kế hoạch giải ngân bị đình trệ, ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn và tiến độ dự án. Khi thời hạn thực hiện hợp đồng BT và giải ngân tái cấp vốn từ BIDV hết hiệu lực giữa năm 2020, nhà đầu tư không còn nguồn tài chính để trả nợ vay và tiếp tục thi công, dẫn đến việc dự án phải dừng thi công lần thứ ba.
Mặc dù Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 40 năm 2021 cho phép TP HCM tiếp tục thực hiện dự án theo cơ chế đặc thù, nhưng TP HCM chưa kịp thời đàm phán, chỉnh sửa phương án thanh toán phù hợp, khiến vướng mắc kéo dài. Đến tháng 7/2025, Nghị quyết 212 được ban hành nhằm tháo gỡ khó khăn, TP HCM mới điều chỉnh phương án thanh toán theo hướng dùng 7 lô đất trong hợp đồng BT ban đầu để thanh toán, phần chênh lệch chi trả bằng tiền.
Tuy nhiên, phương án này vẫn còn tồn tại do một số lô đất vướng pháp lý, chưa đủ điều kiện thực hiện, và chưa bảo đảm nguyên tắc ngang giá theo quy định. Kiểm toán Nhà nước kiến nghị TP HCM sớm hoàn tất thủ tục thanh toán đối với các khu đất đủ điều kiện và đã được các bên thống nhất, đồng thời phối hợp với nhà đầu tư rà soát, thống nhất phương án xử lý với các lô đất còn vướng. Nếu cần bổ sung khu đất ngoài hợp đồng ban đầu, hai bên phải điều chỉnh, ký phụ lục hợp đồng BT.
Kết luận
Dự án chống ngập do triều lớn nhất TP HCM sau hơn 10 năm thi công vẫn chưa thể hoàn thành do những nút thắt trong cơ chế thanh toán bằng quỹ đất và các vướng mắc pháp lý liên quan. Việc chưa thống nhất phương án thanh toán khiến tiến độ và tài chính dự án bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Đây là bài học về quản lý dự án BT và cơ chế thanh toán bằng quỹ đất, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và nhà đầu tư để sớm hoàn thành công trình, góp phần giảm ngập cho TP HCM.
Hình ảnh từ bài viết
Cống ngăn triều Tân Thuân, một trong 6 cống lớn thuộc dự án, tháng 6/2026. Ảnh: Giang Anh
Cống ngăn triều Phú Định thuộc dự án. Ảnh: Thanh Tùng
Vị trí xây 6 cống ngăn triều của dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng. Đồ họa: Khánh Hoàng
Khó khăn trong thanh toán dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng tại TP HCM