Ký ức anh hùng Nguyễn Lành và chiến công hạ 21 máy bay Mỹ
Đại tá Nguyễn Lành, 83 tuổi, vẫn ngày ngày dõi theo các đợt huấn luyện bay trên bầu trời Đà Nẵng, nơi ông từng chiến đấu trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Câu chuyện về biệt danh "Liều Văn Lành" gắn liền với tiếng thét "Chết cùng chết!" trong giây phút quyết định khi đối đầu tên lửa Shrike của Mỹ khiến nhiều người không khỏi xúc động và ngưỡng mộ.
Bối cảnh
Giữa thập niên 1960, chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam diễn ra ác liệt với hàng trăm lượt máy bay phản lực Mỹ như F-4, F-8, F-105 liên tục dội bom từ các tàu sân bay thuộc Hạm đội 7 và các căn cứ quân sự tại Đà Nẵng, Thái Lan. Lực lượng tên lửa phòng không Việt Nam lúc đó còn rất non trẻ, vừa học cách sử dụng khí tài mới vừa phải đối đầu với không quân Mỹ hiện đại.
Cuối năm 1965, Nguyễn Lành cùng đoàn tân binh được gửi sang Liên Xô (cụ thể là bên bờ biển Caspien, Azerbaijan) để đào tạo. Ban đầu ông học phát lệnh, nhưng nhờ sự nhạy bén với các thiết bị điện tử, ông được chuyển sang học điều khiển tên lửa S-75 Dvina (SAM-2), một trong những hệ thống phòng không chủ lực của Liên Xô thời đó.
Diễn biến chính
Trong quá trình huấn luyện, tài liệu và thiết bị được bảo mật nghiêm ngặt. Ban ngày ông quan sát kỹ từng công tắc, núm vặn của 16 khối điều khiển; ban đêm ông vẽ lại sơ đồ bằng tiếng Việt từ trí nhớ. Căn phòng ngủ trở thành mô hình mô phỏng để luyện tập cùng các trắc thủ khác.
Trong bài kiểm tra bắn đạn thật tại trường bắn sa mạc ở Liên Xô, kíp của ông được giao nhiệm vụ tiêu diệt hai mục tiêu gồm máy bay không người lái ở độ cao 18 km và mục tiêu bay thấp 500 m. Thay vì dùng ba quả tên lửa cho mỗi mục tiêu theo quy chuẩn, ông tính toán chính xác điểm đón và chỉ dùng một quả đạn cho mỗi mục tiêu, bắn hạ cả hai ngay từ phát đầu tiên. Thành tích này khiến ông trở thành học viên đầu tiên của trường bắn hạ hai mục tiêu chỉ với hai loạt bắn.
Về nước năm 1966, ông tham gia Tiểu đoàn 67 thuộc Trung đoàn Tên lửa 275, đối mặt với thực tế chiến trường đầy khó khăn như đầm lầy, rừng rậm và bom từ trường. Đơn vị ông từng bắn hạ máy bay trinh sát không người lái và tiêm kích F-4 Phantom, bắt sống phi công Mỹ tại Hải Dương.
Thử thách lớn nhất là tên lửa tự dẫn AGM-45 Shrike của Mỹ, loại tên lửa bám theo sóng radar để phá hủy đài điều khiển. Theo quy chuẩn Liên Xô, radar phải phát sóng liên tục 15 giây để phóng đạn, nhưng điều này khiến đơn vị ông từng mất hai kíp chiến đấu do bị Shrike tấn công.
Để giảm thiểu tổn thất, ông Nguyễn Lành sáng tạo chiến thuật "đánh gấp" bằng cách bật tắt sóng radar ngắt quãng. Khi radar khóa mục tiêu, kíp trực tắt sóng để tránh bị Shrike bám theo, rồi mở lại chớp nhoáng để định vị và tắt tiếp. Đến lúc phóng đạn, sóng radar chỉ được mở trong 3 giây, đủ để khóa mục tiêu và bắn tên lửa.
Đêm tháng 3/1968, tại trận địa Cây Đa (xã Quang Thành, Nghệ An), dưới sự giám sát của đại tá Phan Thu, Chủ nhiệm Kỹ thuật Quân chủng Phòng không - Không quân và chuyên gia Liên Xô, kíp chiến đấu thực hành phương án "đánh gấp". Khi chiếc F-4 tiến vào tầm bắn, ông Lành phóng hai quả đạn cách nhau 6 giây, đồng thời đối phương phóng trả hai quả Shrike về phía trận địa.
Trong khoảnh khắc quyết định, ông Lành giữ nguyên tay quay điều khiển để dẫn đường cho tên lửa, thốt lên câu "Chết cùng chết!" thể hiện quyết tâm cao độ. Nếu bắn trượt hoặc chậm trễ, toàn bộ kíp chiến đấu khoảng 70-80 người có thể hy sinh do trạm radar bị phá hủy.
Khi tên lửa nổ bao trùm chiếc F-4, ông lập tức giật mạnh tay quay ăng-ten để ngắt nguồn phát sóng. Hai quả Shrike mất tín hiệu dẫn đường, rơi lệch hướng và nổ cách trận địa hàng trăm mét, bảo toàn an toàn cho kíp xe điều khiển.
Phân tích & Ý nghĩa
Chiến thuật "đánh gấp" của đại tá Nguyễn Lành là một bước đột phá trong cách vận hành hệ thống tên lửa phòng không, giúp giảm thiểu tổn thất và nâng cao hiệu quả chiến đấu. Việc chỉ mở sóng radar trong 3 giây thay vì 15 giây theo quy chuẩn Liên Xô cho thấy sự linh hoạt, sáng tạo và am hiểu sâu sắc về khí tài cũng như chiến trường của ông.
Đây cũng là minh chứng cho tinh thần quả cảm, sẵn sàng hy sinh vì nhiệm vụ của lực lượng phòng không Việt Nam trong cuộc chiến chống Mỹ. Chiến công bắn rơi 21 máy bay Mỹ không chỉ là thành tích cá nhân mà còn góp phần bảo vệ bầu trời miền Bắc, tạo động lực cho các đơn vị khác học tập và phát triển chiến thuật.
Kết luận
Đại tá Nguyễn Lành với biệt danh "Liều Văn Lành" đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử quân sự Việt Nam qua những chiến công và sáng tạo chiến thuật độc đáo. Ký ức về những giây phút quyết định trên trận địa Cây Đa vẫn sống mãi trong lòng ông và những người từng chứng kiến, nhắc nhở về lòng dũng cảm và trí tuệ của thế hệ đi trước trong cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.
Hình ảnh từ bài viết
Anh hùng Lực lượng vũ trang Nguyễn Lành và mô hình tên lửa Dvina. Ảnh: Nguyễn Đông
Đại tá Nguyễn Lành mô tả cách "đánh gấp" do mình sáng tạo chiến thuật. Ảnh: Nguyễn Đông
Đại tá Nguyễn Lành (thứ hai từ phải sang), cùng kíp chiến đấu tiêu diệt AC-130. Ảnh: Tư liệu
Ký ức anh hùng Nguyễn Lành và chiến công hạ 21 máy bay Mỹ