Làng gốm đỏ trăm tuổi ở Vĩnh Long đối mặt nguy cơ ngừng sản xuất do thiếu đất sét
Vĩnh Long, vùng đất nổi tiếng với làng nghề gốm đỏ truyền thống hơn một thế kỷ, đang trải qua một thử thách lớn khi nguồn nguyên liệu đất sét phục vụ sản xuất gần như cạn kiệt. Điều này đặt ra câu hỏi về tương lai của một nghề thủ công truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống người dân địa phương.
Bối cảnh
Làng gốm đỏ Vĩnh Long đã tồn tại hơn 100 năm, trở thành một trong những làng nghề gốm lớn nhất khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trước đây, nghề gốm không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu sang châu Âu với kim ngạch hàng trăm tỷ đồng mỗi năm. Đất sét là nguyên liệu thiết yếu, quyết định chất lượng và màu sắc đặc trưng của gốm đỏ nơi đây.
Tuy nhiên, từ năm 2024, chính quyền địa phương đã ngừng cấp phép khai thác đất sét từ các thửa ruộng gò cao – nguồn nguyên liệu chủ yếu của làng nghề trong nhiều thập kỷ. Quyết định này nhằm bảo vệ môi trường và đất nông nghiệp, nhưng cũng khiến các cơ sở sản xuất gặp khó khăn nghiêm trọng.
Diễn biến chính
Ông Lê Ngọc Hùng, 53 tuổi, chủ một cơ sở gốm ở làng nghề Mang Thít, cho biết trong sáu tháng qua, nguồn đất sét tại địa phương gần như không còn. Cơ sở của ông, với diện tích hơn 11.000 m2 và vốn đầu tư hàng chục tỷ đồng, từng tạo việc làm cho khoảng 40 lao động với thu nhập ổn định. Tuy nhiên, do thiếu đất, hoạt động sản xuất phải cầm chừng, doanh thu giảm hơn 10 lần, có tháng không phát sinh doanh thu.
Ông Hùng cũng từng thử mua đất từ các dự án nạo vét luồng lạch, nhưng loại đất này không đạt yêu cầu về độ dẻo và màu sắc, khiến sản phẩm dễ nứt và hao hụt cao, làm tăng chi phí và khó tiêu thụ.
Tương tự, ông Nguyễn Văn Buôi, 65 tuổi, cũng phải thu hẹp sản xuất. Cơ sở của ông từng xuất khẩu gốm mỹ nghệ, nhưng hơn một năm nay chỉ duy trì quy mô nhỏ phục vụ khách du lịch và giữ nghề. Ông nhấn mạnh đất nung ở Vĩnh Long tạo nên màu sắc và chất lượng riêng biệt mà các vùng khác không thể thay thế.
Theo bà Đoàn Thị Ngọc Diệp, Chủ tịch Hiệp hội Gạch, gốm mỹ nghệ tỉnh Vĩnh Long, địa phương có khoảng 50 doanh nghiệp sản xuất gạch, gốm xuất khẩu, tạo việc làm cho khoảng 2.000 lao động. Mỗi năm, các cơ sở cần hơn 200.000 m3 đất sét để duy trì sản xuất. Việc ngừng khai thác đất sét từ năm 2024 đã khiến nhiều doanh nghiệp phải ngừng hoặc giảm quy mô sản xuất.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc thiếu đất sét không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và doanh thu của các cơ sở gốm mà còn tác động đến đời sống của hàng nghìn lao động địa phương. Nhiều người phải nghỉ việc hoặc chuyển sang làm công việc khác như bán vé số để kiếm sống. Đây là dấu hiệu rõ ràng của sự suy giảm một ngành nghề truyền thống có giá trị kinh tế và văn hóa lớn.
Hiệp hội và các doanh nghiệp đã kiến nghị tỉnh Vĩnh Long khảo sát và cho phép khai thác đất sét tại các vùng gò cao thuộc các huyện Tam Bình, Trà Ôn, Bình Tân và thị xã Bình Minh cũ. Việc này không chỉ giúp bổ sung nguồn nguyên liệu cho làng nghề mà còn có thể cải tạo đất nông nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.
Phó chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Vĩnh Long, ông Đặng Văn Chính, cho biết tỉnh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường thực hiện dự án điều tra, đánh giá và xây dựng phương án quản lý địa chất và khoáng sản giai đoạn 2021-2030, với tầm nhìn đến năm 2050. Dự án nhằm mở rộng vùng nguyên liệu và xây dựng cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ, thăm dò và khai thác khoáng sản.
Trong thời gian chờ kết quả khảo sát, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Hiệp hội tìm mua đất sét từ các mỏ đang được phép khai thác ở Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, các thử nghiệm cho thấy đất sét ở địa phương khác không đáp ứng được yêu cầu về độ dẻo, màu sắc và chất lượng đặc trưng của gốm đỏ Vĩnh Long, khiến sản phẩm không đạt tiêu chuẩn thương mại.
Kết luận
Thiếu đất sét đang là thách thức lớn đối với làng nghề gốm đỏ trăm tuổi ở Vĩnh Long, đe dọa sự tồn tại và phát triển của ngành nghề truyền thống này. Việc tìm kiếm nguồn nguyên liệu thay thế phù hợp và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương là rất cần thiết để bảo vệ nghề gốm, giữ gìn giá trị văn hóa và duy trì sinh kế cho người dân.
Hình ảnh từ bài viết
Nguồn đất sét phục vụ sản xuất gạch, gốm đỏ Vĩnh Long đang thiếu hụt nghiêm trọng. Ảnh: An Bình
Làng nghề gạch gốm đò truyền thống cặp kênh Thầy Cai ở Vĩnh Long. Ảnh: An Bình
Một số sản phẩm của làng nghề truyền thống trưng bày tại "con đường gốm đỏ" ở trung tâm tỉnh Vĩnh Long. Ảnh: An Bình
Làng gốm đỏ trăm tuổi ở Vĩnh Long đối mặt nguy cơ ngừng sản xuất do thiếu đất sét