Lộ trình kiểm soát khí thải xe ở TP HCM: Nhanh quá, gây nhiều lo ngại
TP HCM đang lên kế hoạch kiểm soát khí thải giao thông nhằm giảm ô nhiễm và ùn tắc, nhưng lộ trình dự kiến được các chuyên gia và đại diện ngành ôtô đánh giá là quá gấp, có thể gây tác động đột ngột đến thị trường xe và người dân. Liệu thành phố có thể thực hiện được mục tiêu chuyển đổi xe điện và năng lượng xanh trong thời gian ngắn như vậy?
Bối cảnh
TP HCM, trung tâm kinh tế lớn nhất Việt Nam, đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng và ùn tắc giao thông kéo dài. Để giải quyết vấn đề này, thành phố đề xuất xây dựng các vùng phát thải thấp (LEZ - Low Emission Zone) nhằm hạn chế phương tiện có tiêu chuẩn khí thải thấp đi vào khu vực trung tâm và các vùng trọng điểm.
Theo dự thảo đề án được Uỷ ban MTTQ Việt Nam TP HCM trình bày ngày 11 tháng 9 năm 2026, từ tháng 7 năm 2027, thành phố sẽ thí điểm vùng LEZ tại khu vực lõi trung tâm và Thủ Thiêm với diện tích hơn 16,6 km2, hạn chế xe dưới chuẩn khí thải đi vào. Đến năm 2029, vùng LEZ sẽ mở rộng ra đến Vành đai 2, bao phủ khoảng 280 km2, ảnh hưởng đến hàng triệu người dân và lượt di chuyển hàng ngày.
Diễn biến chính
Đề án xây dựng lộ trình kiểm soát phương tiện theo từng nhóm, với tiêu chuẩn khí thải và sử dụng năng lượng sạch tăng dần. Mục tiêu đến năm 2035, hầu hết xe trong vùng LEZ sẽ sử dụng điện hoặc năng lượng xanh, trước khi hoàn tất chuyển đổi toàn thành phố vào năm 2040.
Tuy nhiên, ông Tomoki Yanagawa, đại diện Hiệp hội Các nhà sản xuất ôtô Việt Nam (VAMA), cho rằng lộ trình này quá gấp và cần đánh giá kỹ tác động, đặc biệt với ngành ôtô vốn giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng và tạo việc làm. Việc bắt buộc 100% xe thuần điện từ năm 2035 có thể khiến người dân trì hoãn mua xe, ảnh hưởng đến hoạt động nhà máy lắp ráp và công nghiệp hỗ trợ.
Ông cũng nhận xét thời gian thí điểm LEZ chỉ 18 tháng trước khi mở rộng là quá ngắn, dễ gây tác động đột ngột. VAMA đề xuất thành phố nên thí điểm ở phạm vi nhỏ giai đoạn 2027-2030, tùy theo mức độ sẵn sàng của hạ tầng và thị trường để từng bước mở rộng.
Đại diện VAMA cũng đề xuất quản lý phương tiện theo tiêu chuẩn khí thải thay vì loại nhiên liệu, đồng thời công nhận các giải pháp điện hóa chuyển tiếp như xe hybrid (HEV, PHEV). Những dòng xe này có thể giảm hơn 57% mức tiêu hao nhiên liệu và phát thải trong điều kiện ùn tắc mà không cần trạm sạc ngoài.
TS Trần Văn, nguyên Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội, đồng tình với quan điểm này và cho rằng lộ trình trên sẽ khó khả thi khi áp dụng thực tế. Sau 18 tháng thí điểm tại khu vực trung tâm và Thủ Thiêm, việc mở rộng vùng LEZ đến Vành đai 2 sẽ tác động đến hơn 6,1 triệu dân và khoảng 11,5 triệu lượt di chuyển mỗi ngày.
Trong khi đó, hạ tầng dự kiến gồm 33.000 tủ đổi pin và 19.000 trụ sạc cùng hệ thống lưới điện có thể khó đáp ứng nhu cầu. TS Văn cũng nhấn mạnh nếu toàn bộ xe máy công nghệ chuyển sang xe điện từ năm 2028 và đến 2040 dừng xe xăng cá nhân sẽ tạo áp lực lớn lên người dân, nhất là nhóm thu nhập thấp.
Đề án hiện chỉ ưu tiên xe thuần điện, loại hẳn xe hybrid dù phương tiện này không cần đầu tư trạm sạc, ít gây áp lực lên lưới điện và vẫn góp phần giảm ô nhiễm. TS Văn đề xuất thành phố cần xem xét lại lộ trình, trên nguyên tắc các điều kiện sẵn sàng mới chuyển đổi.
Bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia TP HCM, cho biết xe máy chiếm khoảng 90% tổng số xe tại thành phố và là phương tiện mưu sinh của hàng triệu người. Dự thảo yêu cầu từ năm 2028, xe ôm công nghệ chuyển 100% sang xe điện để vào vùng LEZ, và từ 2029, xe máy cá nhân không đạt chuẩn khí thải từ mức 3 trở lên bị hạn chế lưu thông.
Bà nhận định lộ trình này quá gấp, gây áp lực cho các nhóm yếu thế. Ngoài ra, bà cũng lo ngại khả năng đáp ứng của trạm sạc và hệ thống kiểm định khí thải xe máy. Kế hoạch đầu tư 88 trạm kiểm định và mua hơn 1.600 thiết bị đo trong năm 2027 để kiểm tra hàng chục triệu xe là thách thức lớn cả về vận hành và ngân sách.
Phân tích & Ý nghĩa
Lộ trình kiểm soát khí thải xe ở TP HCM phản ánh quyết tâm của thành phố trong việc giảm ô nhiễm không khí và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, việc áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe và chuyển đổi nhanh sang xe điện có thể gây ra những tác động đột ngột đến thị trường ôtô, người tiêu dùng và các ngành liên quan.
Đặc biệt, với cộng đồng người dân sử dụng xe máy làm phương tiện chính, việc hạn chế xe máy không đạt chuẩn khí thải và yêu cầu chuyển sang xe điện trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực lớn về chi phí và hạ tầng sạc. Hạ tầng trạm sạc và kiểm định khí thải hiện nay chưa đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu mở rộng nhanh chóng.
Việc đề xuất công nhận xe hybrid như một giải pháp chuyển tiếp là hợp lý, bởi loại xe này giảm phát thải đáng kể mà không đòi hỏi hạ tầng sạc phức tạp. Điều này có thể giúp giảm áp lực lên hệ thống điện và tạo điều kiện cho người dân thích nghi dần với công nghệ mới.
Đối với người Việt tại Séc và châu Âu, những chính sách tương tự về kiểm soát khí thải và chuyển đổi năng lượng cũng đang được triển khai, nhưng với lộ trình dài hơn và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hạ tầng. Điều này giúp giảm thiểu tác động đột ngột đến người dân và thị trường.
Kết luận
Lộ trình kiểm soát khí thải xe ở TP HCM tuy có mục tiêu đúng đắn nhưng cần được xem xét kỹ lưỡng về thời gian và khả năng thực thi để tránh gây áp lực đột ngột lên thị trường và người dân. Việc thí điểm từng bước, công nhận các giải pháp chuyển tiếp như xe hybrid và chuẩn bị hạ tầng đồng bộ là những yếu tố then chốt để thành công.
Hình ảnh từ bài viết
Ông Tomoki Yanagawa, Hiệp hội Các nhà sản xuất ôtô Việt Nam, phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Giang Anh
Dòng xe đông đúc ở đường TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Khu vực LEZ hạn chế xe qua hai mốc thời gian. Đồ họa: Hoàng Thanh
Lộ trình kiểm soát khí thải xe ở TP HCM: Nhanh quá, gây nhiều lo ngại