Loạt cơ chế đột phá trong Luật Phát triển đô thị mở đường cho TP.HCM và các thành phố lớn
Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua với đa số đại biểu tán thành, được kỳ vọng sẽ là cú hích thể chế quan trọng giúp TP.HCM tăng tốc phát triển. Không chỉ vậy, luật còn mở rộng không gian phát triển và quyền tự chủ cho các thành phố đặc biệt khác, đồng thời tạo điều kiện cho các khu kinh tế đặc biệt tiếp cận mô hình quản trị và huy động nguồn lực linh hoạt hơn.
Bối cảnh
Việt Nam đang trong giai đoạn đẩy mạnh phát triển đô thị hóa, đặc biệt tại các thành phố lớn như TP.HCM, Hà Nội và các đô thị loại đặc biệt khác. Tuy nhiên, nhiều quy định pháp luật hiện hành còn hạn chế quyền tự chủ của chính quyền địa phương trong việc tổ chức bộ máy, quản lý quy hoạch và huy động nguồn lực. Luật Phát triển đô thị mới được ban hành nhằm tạo ra khung pháp lý rõ ràng, phân quyền triệt để cho chính quyền thành phố, giúp họ chủ động hơn trong phát triển kinh tế - xã hội.
Đáng chú ý, luật tập trung vào việc tạo điều kiện cho TP.HCM và các đô thị loại đặc biệt khác (trừ Hà Nội thực hiện theo Luật Thủ đô) được trao quyền tự chủ cao hơn, đồng thời thiết lập các cơ chế mới để phát triển đô thị hiện đại, bền vững và linh hoạt.
Diễn biến chính
Luật Phát triển đô thị đưa ra nhiều điểm đột phá, trong đó nổi bật là nguyên tắc phân quyền triệt để và phân định rõ thẩm quyền của chính quyền thành phố. Cụ thể:
- Tự quyết định biên chế: Hội đồng nhân dân (HĐND) thành phố được quyền quyết định tổng số biên chế công chức, viên chức tăng thêm tối đa 20% so với số lượng do Trung ương giao, với điều kiện thành phố tự cân đối và chi trả lương từ ngân sách địa phương.
- Tự chủ bộ máy: Thành phố có quyền quyết định số lượng, thành lập, tổ chức lại hoặc giải thể các cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính thuộc phạm vi quản lý. Đồng thời, có thể tự quy định chính sách thu nhập cho cán bộ, công chức, viên chức từ ngân sách địa phương.
- Thí điểm chính sách mới: Thành phố được phép thí điểm các cơ chế, chính sách khác với luật hoặc nghị quyết của Quốc hội, hoặc những vấn đề chưa được pháp luật quy định (ngoại trừ quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo), với thời gian thí điểm tối đa 5 năm.
Về quy hoạch, luật quy định trên địa bàn thành phố chỉ lập một quy hoạch tổng thể tích hợp duy nhất, có giá trị pháp lý thay thế cho cả quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung. Quy hoạch này bao gồm toàn bộ không gian ngầm, tầm thấp và tầm cao của đô thị, nhằm tránh chồng chéo và xung đột giữa các quy hoạch.
Luật cũng chính thức hóa mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD - Transit Oriented Development). Theo đó, thành phố có thể sử dụng ngân sách địa phương để triển khai các dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm thu hồi đất tạo quỹ đất sạch quanh các nhà ga đường sắt, depot để bán đấu giá hoặc thanh toán cho nhà đầu tư theo hợp đồng BT (xây dựng - chuyển giao). Chỉ tiêu sử dụng đất tại các khu vực TOD có thể được điều chỉnh cao hơn quy chuẩn chung và cho phép chuyển nhượng chỉ tiêu sử dụng đất quy hoạch.
Luật còn mở đường cho các dự án đô thị lấn biển hiện đại, xanh, thông minh với thời hạn hoạt động lên đến 70 năm dành cho nhà đầu tư chiến lược. Đồng thời, thiết lập các khu thương mại tự do và logistics tích hợp với chính sách ưu đãi thuế vượt trội, cho phép doanh nghiệp trong khu thương mại tự do niêm yết, định giá và thanh toán bằng ngoại tệ khi giao dịch với nhau.
Đặc biệt, luật lần đầu tiên luật hóa khu kinh tế đặc biệt, quy định chính quyền khu này được trao quyền tự chủ mạnh mẽ về quản lý đầu tư, đất đai và quy hoạch. Để thu hút nhân tài và chuyên gia chất lượng cao, HĐND cấp tỉnh có thể sử dụng ngân sách để xây dựng nhà ở xã hội cho chuyên gia thuê hoặc mua, hỗ trợ khám sức khỏe miễn phí và miễn học phí cho con cái họ tại các trường công lập.
Luật cũng đưa ra cơ chế bảo vệ cán bộ, công chức “dám nghĩ, dám làm” bằng cách loại trừ và miễn trách nhiệm pháp lý trong trường hợp thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục nhưng vẫn gây thiệt hại không vụ lợi. Đây được xem là liều thuốc tinh thần quan trọng để khuyến khích đổi mới, sáng tạo và đột phá trong quản lý nhà nước.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc phân quyền triệt để và trao quyền tự chủ cho chính quyền thành phố là bước tiến lớn trong quản lý đô thị tại Việt Nam. Điều này giúp các thành phố đặc biệt như TP.HCM có thể chủ động hơn trong việc tổ chức bộ máy, điều chỉnh quy hoạch và triển khai các chính sách phát triển phù hợp với đặc thù địa phương. Việc tăng biên chế tối đa 20% và tự chủ chính sách thu nhập cũng tạo điều kiện thu hút nhân sự chất lượng cao, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý.
Mô hình phát triển TOD được luật hóa rõ ràng sẽ thúc đẩy phát triển giao thông công cộng, giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường tại các đô thị lớn. Cơ chế sử dụng ngân sách địa phương để tạo quỹ đất sạch quanh các nhà ga cũng giúp đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng trọng điểm.
Việc mở rộng các khu đô thị lấn biển, khu thương mại tự do và casino trong khu kinh tế đặc biệt cũng cho thấy nỗ lực của nhà nước trong việc thu hút đầu tư chiến lược, phát triển kinh tế đa dạng và nâng cao sức cạnh tranh của các đô thị lớn trên trường quốc tế.
Cơ chế bảo vệ cán bộ, công chức “dám nghĩ, dám làm” là điểm sáng nhân văn, giúp cởi trói tư duy, tạo động lực cho đội ngũ cán bộ đổi mới sáng tạo, tránh tâm lý e ngại rủi ro trong công tác quản lý.
Kết luận
Luật Phát triển đô thị với loạt cơ chế đột phá đã mở ra một chương mới cho phát triển đô thị tại Việt Nam, đặc biệt là TP.HCM và các đô thị loại đặc biệt. Việc phân quyền mạnh mẽ, quy hoạch tích hợp và các chính sách ưu đãi sẽ góp phần tạo ra môi trường phát triển linh hoạt, hiện đại và bền vững hơn. Đây cũng là bước chuẩn bị quan trọng để các thành phố lớn và khu kinh tế đặc biệt có thể phát huy tối đa tiềm năng, thu hút đầu tư và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Hình ảnh từ bài viết
Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM chúc mừng sau khi Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị - Ảnh: QUANG PHÚC
Luật Phát triển đô thị mở ra cánh cửa lớn cho các mô hình kinh tế biển hiện đại, trong đó cho phép thực hiện các dự án lấn biển hiện đại, xanh, thông minh. Trong ảnh là khu đô thị lấn biển Cần Giờ - Ảnh: CHÂU TUẤN
Đồ họa: NGỌC THÀNH
Loạt cơ chế đột phá trong Luật Phát triển đô thị mở đường cho TP.HCM và các thành phố lớn