Ma Thị Ninh và hành trình đưa gạo nếp Tài vùng cao ra thị trường
Trong bối cảnh nhiều vùng nông thôn Việt Nam vẫn còn sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, việc tìm đầu ra ổn định và nâng cao giá trị sản phẩm là thách thức lớn. Ma Thị Ninh, người phụ nữ Tày ở Thái Nguyên, đã khởi xướng mô hình hợp tác xã để kết nối người dân cùng phát triển nông sản đặc trưng như bí xanh thơm và gạo nếp Tài, giúp bà con thay đổi tập quán sản xuất và tăng thu nhập bền vững.
Bối cảnh
Ma Thị Ninh sinh năm 1984, là người dân tộc Tày tại thôn Nà Giảo, xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên. Xuất thân từ gia đình làm nông, chị từng tham gia chương trình giảm nghèo 30a, làm việc trong bộ phận tài nguyên và môi trường của huyện Ba Bể cũ, đồng thời học ngành môi trường tại Đại học Nông lâm Thái Nguyên. Qua công việc tại xã, Ninh thấu hiểu những khó khăn của người dân vùng cao, nơi sản xuất nông nghiệp chủ yếu theo tập quán truyền thống, nhỏ lẻ và phụ thuộc vào thương lái.
Trong khi nhiều hộ có kinh nghiệm trồng trọt và sở hữu sản phẩm đặc trưng gắn với văn hóa địa phương, việc tự sản xuất và tự tìm đầu ra khiến giá trị nông sản không được phát huy tối đa. Ninh nhận ra rằng chỉ hướng dẫn kỹ thuật canh tác thôi chưa đủ, mà cần tổ chức sản xuất theo nhóm, nâng cao chất lượng và xây dựng thị trường ổn định cho sản phẩm.
Diễn biến chính
Năm 2017, Ninh cùng hai người khác thuê 1.000 m2 đất để trồng bí xanh thơm - một loại cây trồng đặc sản địa phương. Sau khoảng bốn tháng, họ thu hoạch hơn 4 tấn quả, bán với giá khoảng 8.000 đồng mỗi kg, thu về hơn 30 triệu đồng. Thành công bước đầu này giúp Ninh nhận ra tiềm năng lớn của việc lựa chọn cây trồng phù hợp và chủ động tìm đầu ra cho sản phẩm.
Đến năm 2018, chị thành lập Hợp tác xã Yến Dương, bắt đầu từ bí xanh thơm rồi mở rộng sang các sản phẩm khác như gạo nếp Tài, miến dong và các sản phẩm chế biến từ nông sản địa phương. Thay vì để từng hộ tự sản xuất và tự tìm người mua, Ninh kết nối bà con thành nhóm cùng làm, cùng nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm quê hương.
Đặc biệt, gạo nếp Tài là giống lúa truyền thống gắn với cộng đồng người Dao ở Yến Dương, nổi bật với hương thơm và độ dẻo đặc trưng. Trước đây, loại gạo này chủ yếu được các gia đình trồng để ăn, ít được sản xuất thành hàng hóa thương mại. Để đưa nếp Tài ra thị trường, hợp tác xã phải khôi phục nguồn giống và tổ chức vùng trồng đủ ổn định để bảo đảm chất lượng.
- Ban đầu, các hộ dân được vận động tham gia trên diện tích khoảng 5.000-6.000 m2.
- Từ đề xuất khôi phục giống lúa tại một cuộc thi khởi nghiệp sáng tạo cấp tỉnh, Ninh cùng các đơn vị chuyên môn và người dân theo đuổi công việc này trong nhiều năm.
- Các chuyên gia và nông dân cùng xuống đồng, theo dõi quá trình canh tác, lựa chọn và phục hồi giống.
- Hợp tác xã xây dựng ruộng giống để chủ động nguồn cung, đồng thời vận động thêm các hộ tham gia sản xuất.
Tuy nhiên, việc thay đổi tập quán sản xuất lâu đời không dễ dàng. Có trường hợp người vợ làm theo kỹ thuật cấy lúa thưa sau buổi tập huấn, nhưng người chồng lo sợ ruộng ít cây sẽ mất mùa nên đêm đến lặng lẽ cấy thêm mạ. Tình huống này cho thấy chỉ hướng dẫn kỹ thuật chưa đủ, mà cần giải thích rõ lý do thay đổi, chứng minh hiệu quả và đồng thuận trong gia đình.
Khi nếp Tài được phát triển theo hướng hàng hóa, yêu cầu về chất lượng và truy xuất nguồn gốc cũng khắt khe hơn. Người dân phải tuân thủ quy trình canh tác, kiểm soát nguy cơ lẫn tạp chất, hạn chế ảnh hưởng từ những khu vực sản xuất không đạt chuẩn và ghi chép quá trình chăm sóc. Với những hộ quen làm nông theo kinh nghiệm, việc ghi nhật ký điện tử hay thực hiện đầy đủ quy trình mới là thay đổi không nhỏ.
Phân tích & Ý nghĩa
Hành trình của Ma Thị Ninh không chỉ là câu chuyện về phát triển kinh tế mà còn là bài học về tổ chức sản xuất và xây dựng thương hiệu cho nông sản đặc sản vùng cao. Việc thành lập hợp tác xã giúp người dân liên kết, chia sẻ kinh nghiệm, nâng cao chất lượng sản phẩm và tạo ra thị trường ổn định hơn.
Đặc biệt, với gạo nếp Tài, việc khôi phục và phát triển giống lúa truyền thống không chỉ giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn giúp tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho người dân. Việc áp dụng quy trình canh tác chuẩn và truy xuất nguồn gốc cũng nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ.
Kết luận
Ma Thị Ninh và hợp tác xã Yến Dương đã minh chứng rằng, với sự quyết tâm và cách làm bài bản, nông sản vùng cao có thể vươn ra thị trường rộng lớn, nâng cao đời sống người dân và giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống. Đây là mô hình đáng học hỏi cho các vùng nông thôn khác đang tìm cách phát triển kinh tế bền vững.
Hình ảnh từ bài viết
Nông dân Ma Thị Ninh tại lễ tôn vinh nông dân Việt Nam xuất sắc. Ảnh: Gia Chính
Người dân vùng cao thu hoạch lúa. Ảnh: NVCC
Bí xanh là sản phẩm đặc trưng của HTX Yến Dương. Ảnh: NVCC
Ma Thị Ninh và hành trình đưa gạo nếp Tài vùng cao ra thị trường