Nghề làm muối trên đá Sa Huỳnh: Di sản 2.000 năm giữ hồn biển Quảng Ngãi

2026-06-29

Nghề làm muối trên đá Sa Huỳnh: Di sản 2.000 năm giữ hồn biển Quảng Ngãi

Ở làng Gò Cỏ, Quảng Ngãi, nghề làm muối trên các ô đá tự nhiên đã tồn tại hơn hai thiên niên kỷ. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm truyền đời để tạo ra những tinh thể muối kết tinh độc đáo, được dùng làm quà tặng du khách và giữ gìn nét văn hóa đặc sắc của vùng biển này.

Bãi đá nơi muối kết tinh trong các ô nhỏ. Ảnh: Vũ Linh

Bối cảnh

Làng Gò Cỏ thuộc xã Phổ Thạnh, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi, nằm sát biển với bãi đá tự nhiên rộng lớn. Đây là khu vực lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa Sa Huỳnh có niên đại khoảng 3.000 năm, nổi bật với những trảng đá bằng phẳng, nơi cư dân cổ đại đã tận dụng để làm muối thủ công. Nghề làm muối trên đá ở đây không chỉ là một phương thức sinh kế mà còn là một di sản văn hóa quý giá được truyền từ đời này sang đời khác.

Việc làm muối tại Gò Cỏ khác biệt với cách làm muối truyền thống phổ biến ở nhiều nơi khác, khi muối được kết tinh trực tiếp trên các ô đá tự nhiên thay vì trong các ruộng muối nhân tạo. Điều này tạo nên một sản phẩm muối có vị mặn thanh, không gắt, được đánh giá cao về chất lượng và mùi vị.

Diễn biến chính

Quy trình làm muối bắt đầu khi diêm dân, như bà Bùi Thị Vân – người gắn bó với nghề từ nhỏ và hiện là Tổ trưởng Tổ bảo tồn trảng muối Gò Cỏ, lội ra bãi đá sau mỗi đêm sóng rút. Trên mặt đá có nhiều hốc trũng tự nhiên chứa nước biển đọng lại, lấp lánh dưới ánh nắng.

Bà chọn những hốc đá ở vị trí cao, tránh bị sóng đánh, rồi múc nước biển đã phơi nắng vào các ô đá trũng. Việc phơi nắng giúp tăng độ mặn của nước, tạo điều kiện thuận lợi cho muối kết tinh. Bờ các ô đá được đắp bằng đất sét trộn cát để giữ nước không tràn ra ngoài.

Muối bắt đầu kết tinh sau khoảng 3-4 ngày. Trong thời gian này, người làm muối phải túc trực liên tục để ứng phó với thời tiết, đặc biệt là mưa. Một cơn mưa bất chợt có thể làm mất trắng công sức nhiều ngày. Khi trời nắng gắt, họ sẽ châm thêm nước biển đã đủ độ mặn để kích thích muối kết tinh nhanh hơn.

Điểm đặc biệt của muối Gò Cỏ là các tinh thể muối không lắng xuống đáy như thông thường mà kết thành từng mảng lơ lửng trong nước, các tinh thể quấn vào nhau và lớn dần. Khi thu hoạch, muối được gỡ thành từng mảng, rửa sạch để loại bỏ bụi bẩn, sàng lấy hạt lớn và phơi khô đến khi trắng tinh.

Sản phẩm muối có vị mặn thanh, giúp cá ướp làm mắm thơm ngon và có thể bảo quản lâu dài mà không bị chảy nước. Mỗi ba ngày, bà Vân thu được khoảng 7-8 kg muối, và hiện bà là người kiên trì nhất giữ nghề, đồng thời hướng dẫn hai người khác cùng theo nghề.

Phân tích & Ý nghĩa

Nghề làm muối trên đá ở Gò Cỏ không chỉ là một phương thức sản xuất muối truyền thống mà còn là một biểu tượng văn hóa đặc trưng của vùng biển Quảng Ngãi. Việc giữ gìn và phát triển nghề này góp phần bảo tồn di sản văn hóa Sa Huỳnh, đồng thời tạo ra sản phẩm độc đáo phục vụ du lịch và tăng thu nhập cho cộng đồng địa phương.

Theo quy chế của Tổ bảo tồn, toàn bộ muối thu hoạch được bán cho Hợp tác xã Du lịch Cộng đồng làng Gò Cỏ với giá 100.000 đồng mỗi kg, cao gấp khoảng 100 lần muối thông thường. Điều này giúp người dân tránh cạnh tranh giá không lành mạnh, đồng thời ngăn chặn việc làm giả muối trảng đá cổ, bảo vệ uy tín và giá trị của sản phẩm.

Kết luận

Nghề làm muối trên đá ở làng Gò Cỏ là một di sản văn hóa có tuổi đời hơn 2.000 năm, phản ánh sự sáng tạo và thích nghi của cư dân vùng biển Quảng Ngãi qua nhiều thế hệ. Việc bảo tồn và phát triển nghề không chỉ giữ gìn truyền thống mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế từ du lịch và sản phẩm đặc sản, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa địa phương.