Nghiên cứu cơ bản: Chìa khóa làm chủ AI và công nghệ bán dẫn
Việt Nam đang đứng trước thách thức lớn trong việc làm chủ các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ bán dẫn. Liệu có thể đạt được điều này nếu thiếu đi nền tảng khoa học cơ bản vững chắc? Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vừa gửi kiến nghị tới Quốc hội về việc giám sát cơ chế đầu tư nghiên cứu cơ bản, nhằm tạo ra bước đột phá trong công nghệ và phát triển bền vững.
Bối cảnh
Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh vai trò quan trọng của nghiên cứu khoa học cơ bản như nền tảng để phát triển các công nghệ tiên tiến. Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ lượng tử và công nghệ vũ trụ đều dựa trên sự tích lũy tri thức cơ bản trong nhiều thập kỷ. Nếu không có nền tảng này, Việt Nam sẽ khó có thể làm chủ công nghệ lõi và các công nghệ chiến lược, dẫn đến phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu từ nước ngoài.
Nghiên cứu cơ bản được xem là tài sản chiến lược quốc gia, nhưng hiện nay còn tồn tại nhiều điểm nghẽn trong thể chế và cơ chế đầu tư. Các nhiệm vụ khoa học thường được thiết kế theo chu kỳ ngắn, đòi hỏi kết quả nhanh chóng, trong khi nghiên cứu cơ bản cần thời gian dài để tích lũy, kiểm chứng và tạo ra đột phá.
Diễn biến chính
Trong tham luận gửi Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát năm 2026, Viện Hàn lâm đề xuất một số kiến nghị trọng tâm:
- Quốc hội cần giám sát việc xây dựng cơ chế đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản, tránh tình trạng hành chính hóa, ngắn hạn hóa hoặc thương mại hóa một cách cơ học.
- Chuyển từ mô hình tài trợ các đề tài phân tán sang các chương trình nghiên cứu chiến lược theo sứ mệnh quốc gia, với mục tiêu rõ ràng về năng lực công nghệ cần hình thành.
- Hoàn thiện cơ chế chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, bao gồm xác lập quyền sở hữu trí tuệ, định giá tài sản trí tuệ, góp vốn bằng tài sản trí tuệ và phân chia lợi ích cho nhà khoa học.
- Giám sát việc ban hành và thực thi các cơ chế đặc thù thu hút, sử dụng nhân tài khoa học, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, đồng thời xây dựng môi trường nghiên cứu đảm bảo tự do học thuật, liêm chính khoa học và cạnh tranh lành mạnh.
Thực tế hiện nay cho thấy nhiều nhiệm vụ khoa học còn manh mún, quy mô nhỏ, thời gian thực hiện ngắn và thiếu sự liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Điều này làm hạn chế khả năng chuyển đổi từ tiếp nhận công nghệ sang làm chủ công nghệ trong các lĩnh vực trọng điểm.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc đầu tư nghiên cứu cơ bản không chỉ là chi phí mà còn là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của quốc gia. Nền tảng khoa học cơ bản mạnh sẽ giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc phát triển các công nghệ lõi, giảm sự phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trên trường quốc tế.
Đặc biệt, trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển nhanh chóng của AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, việc có một cơ chế đầu tư dài hạn, ổn định và phù hợp là điều kiện tiên quyết để các nhóm nghiên cứu có thể theo đuổi các hướng nghiên cứu chiến lược, tạo ra các đột phá công nghệ mang tính cách mạng.
Kết luận
Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đưa ra các kiến nghị cụ thể nhằm thúc đẩy đầu tư nghiên cứu cơ bản, coi đây là nền tảng để Việt Nam làm chủ các công nghệ chiến lược trong tương lai. Việc giám sát và đổi mới cơ chế đầu tư sẽ giúp chuyển hóa tri thức khoa học thành công nghệ, sản phẩm và động lực tăng trưởng, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ công nghệ thế giới.
Hình ảnh từ bài viết
Nhân viên y tế Viện Pasteur TP HCM nghiên cứu, xét nghiệm, tháng 8/2025. Ảnh: Quỳnh Trần
Nghiên cứu cơ bản: Chìa khóa làm chủ AI và công nghệ bán dẫn