Người phụ nữ hồi sinh mật mía Quảng Ngãi, đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế
Trong bối cảnh nghề trồng mía ở Quảng Ngãi gần như chạm đáy, một người phụ nữ đã quyết tâm khởi nghiệp với cây mía, không chỉ giúp hồi sinh vùng nguyên liệu mà còn đưa mật mía truyền thống ra thị trường quốc tế. Câu chuyện của chị Nguyễn Thị Thu Thủy khiến nhiều người suy ngẫm về giá trị của nghề truyền thống và sức sống của nông nghiệp sạch.
Bối cảnh
Nghề trồng mía ở Quảng Ngãi từng là một ngành kinh tế quan trọng với diện tích hơn 10.000 ha trong thời kỳ hoàng kim. Tuy nhiên, đến năm 2021, diện tích này đã giảm xuống chỉ còn hơn 380 ha, theo số liệu của Chi cục Thống kê tỉnh. Những cánh đồng mía ven sông Trà Khúc dần nhường chỗ cho các loại cây trồng khác như keo và mì. Nhà máy đường chuyển lên Gia Lai, nhiều lò nấu mật và đường truyền thống lần lượt đóng cửa. Đây là hậu quả của nhiều năm thị trường biến động, giá mía thấp và sự thay đổi trong thói quen sản xuất nông nghiệp địa phương.
Giữa tình hình đó, chị Nguyễn Thị Thu Thủy, 41 tuổi, với kinh nghiệm quản lý trong ngành du lịch và khách sạn tại TP HCM, đã quyết định trở về quê hương để khởi nghiệp với cây mía. Chị tin rằng nếu trồng mía theo hướng sạch, chế biến sâu và giữ được hương vị tự nhiên, mật mía Quảng Ngãi vẫn có thể tìm lại chỗ đứng trên thị trường, kể cả trong nước và quốc tế.
Diễn biến chính
Trước khi trở về Quảng Ngãi, chị Thủy từng làm quản lý khách sạn ở đảo Lý Sơn. Tuy nhiên, khi dịch Covid-19 bùng phát năm 2021, ngành du lịch đóng băng, khiến chị và chồng bắt đầu suy nghĩ về việc chuyển hướng sang cây mía – loại cây từng gắn bó mật thiết với nhiều làng quê Quảng Ngãi. So với nhiều cây đặc sản khác, mía có ưu điểm dễ trồng, có thể chăm sóc theo hướng hữu cơ và ít công chăm sóc hơn.
Tuy nhiên, việc thuyết phục nông dân quay lại trồng mía không hề dễ dàng. Chị đã đến từng hộ dân, gặp gỡ và giải thích về kế hoạch thu mua và chế biến mật mía sạch. Phần lớn người dân đều lắc đầu vì họ từng thất bại, lo ngại không có đầu ra và giá cả không ổn định. Nhiều người nói với chị rằng “Làm không được đâu con ơi, bán không được đâu con ơi”.
Không nản chí, chị tiếp tục tìm kiếm và phát hiện nhiều lò nấu mật, nấu đường mía truyền thống đã tắt lửa hoặc chỉ còn lác đác hoạt động với quy mô nhỏ. Ở Nghĩa Dũng, Nghĩa Dõng – những vùng từng là cái nôi của nghề đường mía – chỉ còn vài lò nấu đường phèn từ đường tinh luyện. Những người thợ vẫn cố giữ nghề nhưng nguồn nguyên liệu và đầu ra đều bấp bênh. Chị Thủy nhớ lại: “Đúng là phải có niềm tin đủ mạnh mới tiếp tục làm, nhiều khi mình thấy như đang đâm đầu vào đá”.
Cuối cùng, chị được giới thiệu gặp bà Nguyễn Thị Liên, chủ một vựa mía còn gắn bó với cây mía. Bà Liên kể rằng mía từng giúp gia đình bà có nhà và nuôi con ăn học, nên dù không còn nhiều người mua, bà vẫn không nỡ bỏ nghề. Cuộc gặp này đã giúp chị Thủy tìm được người đồng hành đầu tiên và mở ra cơ hội kết nối với nhiều hộ dân khác còn “nặng nợ” với cây mía.
Những mẻ mật đầu tiên được nấu trong một xưởng nhỏ. Nghề nấu mật tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm, từ cách xây lò, giữ lửa, chọn chảo đến thời điểm cô đặc nước mía. Mỗi người thợ có bí quyết riêng, không có công thức nào giống hệt nhau. Nhiều mẻ mật không đạt chất lượng phải đổ bỏ, tài chính cạn dần và tinh thần nhiều lúc xuống thấp. Tuy nhiên, niềm tin vào sản phẩm và sự đồng hành của chồng đã giúp chị kiên trì.
Nhận thấy việc khôi phục nghề cũ chưa đủ, chị Thủy áp dụng kinh nghiệm quản lý khách sạn để chú ý từng chi tiết trong sản xuất, từ vệ sinh xưởng, bao bì đến tính đồng đều của sản phẩm. Từ xưởng nhỏ ban đầu, chị thành lập Công ty cổ phần Mật mía Miền Xanh, xây dựng nhà xưởng tại xã Nghĩa Giang với tổng vốn 3,5 tỷ đồng. Cơ sở áp dụng quy trình sản xuất khép kín, đạt tiêu chuẩn ISO 22000 và hệ thống quản lý an toàn thực phẩm HACCP, nhằm đảm bảo chất lượng và an toàn cho người tiêu dùng.
Mía sau thu hoạch được xử lý kỹ lưỡng: chặt bỏ ngọn, gốc, róc sạch vỏ, ép qua hệ thống máy và lọc nhiều lớp. Công đoạn nấu kết hợp phương pháp thủ công và công nghệ cô đặc chân không giúp giữ hương vị tự nhiên, tạo ra các mẻ mật đồng đều, không sử dụng phụ gia hay phẩm màu.
Phân tích & Ý nghĩa
Thành công của chị Thủy không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn là dấu hiệu tích cực cho sự hồi sinh của ngành mía ở Quảng Ngãi. Mô hình sản xuất mật mía sạch, có quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng về sản phẩm an toàn và có nguồn gốc rõ ràng.
Việc áp dụng tiêu chuẩn ISO 22000 và HACCP là bước tiến quan trọng, giúp sản phẩm mật mía Quảng Ngãi không chỉ cạnh tranh trên thị trường trong nước mà còn có tiềm năng xuất khẩu ra nước ngoài. Đây cũng là mô hình kinh doanh khép kín, kết nối chặt chẽ giữa người trồng mía và nhà sản xuất, tạo đầu ra ổn định, giá cả hợp lý cho nông dân.
Hiện tại, vùng nguyên liệu phía nam sông Trà Khúc đã được phục hồi từ vài ha ban đầu lên hơn 20 ha. Bà Liên đã tăng diện tích trồng mía từ 0,7 ha lên 3,5 ha, cùng nhiều hộ dân khác mở rộng diện tích vì có đầu ra ổn định và giá thu mua cao hơn trước. Giá thu mua mía hiện dao động từ 1.300 đến 1.500 đồng mỗi kg, gấp đôi so với giai đoạn 2017-2018 khi giá mía xuống thấp khiến nhiều nông dân bỏ nghề.
Theo tính toán của doanh nghiệp, nông dân liên kết có thể lãi từ 40-50 triệu đồng mỗi ha trong năm đầu, và từ năm thứ hai đến năm thứ tư, lợi nhuận tăng lên 60-70 triệu đồng mỗi ha mỗi năm. So với các loại cây trồng khác như keo, vốn mất nhiều năm mới có thu hoạch, cây mía mang lại lợi nhuận nhanh và ổn định hơn, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.
Kết luận
Câu chuyện của chị Nguyễn Thị Thu Thủy là minh chứng cho sức sống bền bỉ của nghề truyền thống khi được đầu tư bài bản và đổi mới sáng tạo. Việc khôi phục nghề trồng mía và sản xuất mật mía sạch không chỉ giúp hồi sinh vùng nguyên liệu Quảng Ngãi mà còn mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp địa phương, góp phần nâng cao đời sống người dân và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.
Hình ảnh từ bài viết
Chị Thủy trong xưởng nấu mật mía thủ công. Ảnh: Phạm Linh
Mật mía ra lò và được đóng chai tại xưởng của chị Thuỷ. Ảnh: Phạm Linh
Người phụ nữ hồi sinh mật mía Quảng Ngãi, đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế