Những góc khuất trong ngành xuất khẩu sầu riêng Việt Nam
Ngành xuất khẩu sầu riêng Việt Nam, vốn được xem là một trong những ngành hàng chủ lực với giá trị xuất khẩu tăng nhanh chóng trong những năm gần đây, đang bị phơi bày nhiều vấn đề nghiêm trọng. Từ việc cán bộ cấp cao bị khởi tố vì nhận hối lộ đến tình trạng gian lận mã số vùng trồng và mua bán giấy kiểm nghiệm, những sự việc này đặt ra nhiều câu hỏi về tính minh bạch và hiệu quả quản lý trong ngành.
Bối cảnh
Việt Nam đã trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu sầu riêng hàng đầu thế giới, đặc biệt sau khi Nghị định thư xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc được ký kết vào tháng 7-2022. Đây là bước ngoặt mở ra cơ hội tăng trưởng bùng nổ cho ngành hàng này, với kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 2,2 tỷ USD năm 2023 và dự kiến tăng lên 3,3 tỷ USD năm 2024, thậm chí kỷ lục hơn 3,8 tỷ USD vào năm 2025. Sầu riêng trở thành "vua trái cây" xuất khẩu của Việt Nam, góp phần quan trọng vào kinh tế nông nghiệp và xuất khẩu.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng này cũng kéo theo những thách thức về quản lý, đặc biệt là trong việc cấp mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói – các yếu tố quan trọng để đảm bảo chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm xuất khẩu. Việc quản lý lỏng lẻo đã tạo điều kiện cho các hành vi gian lận, làm giả giấy tờ, gây ảnh hưởng xấu đến uy tín ngành hàng.
Diễn biến chính
Ngay từ đầu năm 2023, tình trạng mạo danh mã số vùng trồng đã xuất hiện khi một số doanh nghiệp và hợp tác xã tại Đắk Lắk phản ánh việc bị giả mạo mã số để làm hồ sơ xuất khẩu sang Trung Quốc. Do nhu cầu nhập khẩu lớn và giá xuất khẩu cao, trong khi số lượng mã số được cấp còn hạn chế, nên tình trạng mua bán, sử dụng trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói diễn ra phổ biến.
Hiệp hội Rau quả Việt Nam đã lên tiếng phản đối mạnh mẽ tình trạng này, cho biết các hành vi gian lận thường thông qua hợp đồng ủy quyền sử dụng mã số với con dấu, chữ ký giả hoặc tự chế nhằm lừa đảo doanh nghiệp và qua mặt cơ quan chức năng để trục lợi. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hoạt động xuất khẩu gặp nhiều khó khăn và mất uy tín trên thị trường quốc tế.
Bên cạnh đó, từ đầu năm 2025, Trung Quốc siết chặt quy định kiểm nghiệm khi yêu cầu 100% lô hàng xuất khẩu phải có kết quả kiểm nghiệm cadimi và chất vàng O từ các phòng thử nghiệm được công nhận. Điều này dẫn đến nhiều lô hàng bị chậm thông quan, thậm chí phải tạm dừng do thiếu phòng kiểm nghiệm đủ năng lực, khiến kim ngạch xuất khẩu giảm sâu trong giai đoạn đầu năm.
Trước tình hình này, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Công an điều tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận, làm giả hồ sơ và các vi phạm khác liên quan đến xuất khẩu sầu riêng. Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) đã khởi tố vụ án và 17 bị can, trong đó có nhiều giám đốc doanh nghiệp, liên quan đến các hành vi đưa và nhận hối lộ, vi phạm kế toán và lợi dụng chức vụ để trục lợi.
Đáng chú ý, đến tháng 10-2025, vẫn còn hơn 2.000 container sầu riêng tại Đắk Lắk bị ùn ứ do các phòng kiểm nghiệm tạm ngưng hoạt động. Đầu năm 2026, tình trạng ách tắc kiểm nghiệm tiếp tục diễn ra tại các tỉnh phía Nam, khiến người dân và doanh nghiệp lo lắng khi mùa thu hoạch sắp đến.
Phân tích & Ý nghĩa
Những sự kiện trên cho thấy ngành xuất khẩu sầu riêng Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn về quản lý và minh bạch. Việc cán bộ cấp cao như Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung, cùng Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quang Hiếu bị khởi tố vì nhận hối lộ và ban hành các chính sách "giấy phép con" cho thấy sự tồn tại của lợi ích nhóm và tham nhũng ngay trong bộ máy quản lý nhà nước.
Tình trạng mua bán mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy kiểm nghiệm làm giả không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của ngành hàng mà còn gây tổn thất cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Đây là những yếu tố then chốt để đảm bảo chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường Trung Quốc – đối tác xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.
Việc siết chặt kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc là xu hướng tất yếu trong thương mại quốc tế nhằm bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, nếu không có sự quản lý nghiêm ngặt và minh bạch, các hành vi gian lận sẽ làm suy yếu niềm tin của đối tác và gây thiệt hại lâu dài cho ngành hàng.
Kết luận
Ngành xuất khẩu sầu riêng Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ nhưng cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề phức tạp về quản lý và minh bạch. Các vụ việc liên quan đến tham nhũng, gian lận mã số vùng trồng và giấy kiểm nghiệm không chỉ làm tổn hại đến uy tín ngành hàng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp và người nông dân. Việc xử lý nghiêm minh và cải thiện hệ thống quản lý là cần thiết để bảo đảm sự phát triển bền vững và nâng cao vị thế của sầu riêng Việt trên thị trường quốc tế.
Hình ảnh từ bài viết
Sầu riêng được mệnh danh là "vua trái cây" xuất khẩu của Việt Nam - Ảnh: P.THẢO
Những góc khuất của ngành sầu riêng từ ngày đầu xuất khẩu chính ngạch - Ảnh 2.
Một cơ sở đóng gói sầu riêng - Ảnh: C.THU
Những góc khuất trong ngành xuất khẩu sầu riêng Việt Nam