Nước Mỹ kỷ niệm 250 năm dân chủ nhưng đang đối mặt suy thoái
Năm 2026, nước Mỹ chuẩn bị kỷ niệm 250 năm ngày ký Tuyên ngôn Độc lập - sự kiện đánh dấu sự ra đời của một trong những nền dân chủ đại diện lâu đời nhất thế giới. Tuy nhiên, bên cạnh những lễ hội hoành tráng, các chuyên gia quốc tế lại đang lên tiếng cảnh báo về sự suy yếu nghiêm trọng của nền dân chủ Mỹ trong những năm gần đây. Điều gì đang diễn ra và tác động ra sao?
Bối cảnh
Ngày 4 tháng 7 năm 1776, Hội nghị Lục địa (Continental Congress) của Mỹ đã thông qua Tuyên ngôn Độc lập, chính thức khai sinh nền dân chủ đại diện đầu tiên và lâu đời nhất trên thế giới. Từ đó, ngày 4 tháng 7 trở thành ngày Quốc khánh, biểu tượng của tự do và nền tảng chính trị nước Mỹ. Qua 250 năm, Mỹ luôn được xem là "người dẫn đầu thế giới tự do" với hệ thống chính trị dựa trên tam quyền phân lập và bảo vệ quyền con người.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhiều chỉ số quốc tế đo lường mức độ dân chủ đã ghi nhận sự suy giảm đáng kể tại Mỹ. Báo cáo năm 2026 của Viện V-Dem (Viện Dân chủ và Hệ thống Chính trị, Thụy Điển) cho thấy Mỹ lần đầu tiên mất vị thế là một nền dân chủ tự do (liberální demokracie) sau hơn 50 năm. Đây là một cảnh báo nghiêm trọng về sự thay đổi trong cấu trúc chính trị và xã hội Mỹ.
Diễn biến chính
Báo cáo của V-Dem, dựa trên đánh giá của hơn 4.000 chuyên gia toàn cầu, cho biết mức độ dân chủ tự do của Mỹ đã giảm từ 0,79 năm 2023 xuống còn 0,57 vào năm 2025 trên thang điểm từ 0 đến 1. Mức điểm này chỉ còn xếp Mỹ vào nhóm các nền dân chủ bầu cử (electoral democracy) chứ không còn là nền dân chủ tự do với đầy đủ các cơ chế kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền công dân.
Sự suy giảm này không xảy ra đột ngột mà là kết quả của quá trình "tự động hóa" quyền lực, với sự suy yếu dần của các thể chế kiểm soát như Quốc hội, tòa án và truyền thông độc lập. Báo cáo nhấn mạnh rằng nhiệm kỳ đầu tiên của cựu Tổng thống Donald Trump đã đặt nền móng cho quá trình này, làm xói mòn các chuẩn mực dân chủ truyền thống.
The Guardian nhận định rằng mức độ dân chủ Mỹ hiện nay tương đương với năm 1965, thời điểm các đạo luật về quyền công dân được ban hành nhằm mở rộng quyền bầu cử cho mọi công dân. Tuy nhiên, tình hình hiện tại khác biệt rõ rệt khi các quyền tự do cơ bản đang bị thách thức và các thể chế bảo vệ dân chủ không còn hoạt động hiệu quả như trước.
Phân tích & Ý nghĩa
Để hiểu rõ hơn, cần phân biệt giữa hai khái niệm: dân chủ bầu cử và dân chủ tự do. Dân chủ bầu cử chỉ yêu cầu các cuộc bầu cử được tổ chức thường xuyên, công bằng và cạnh tranh, với quyền bầu cử phổ cập. Trong khi đó, dân chủ tự do còn đòi hỏi sự tồn tại của hệ thống kiểm soát quyền lực hiệu quả, pháp quyền vững chắc và bảo vệ quyền tự do cá nhân như tự do ngôn luận, báo chí và hội họp.
Theo báo cáo, Mỹ vẫn duy trì các cuộc bầu cử nhưng hệ thống kiểm soát quyền lực đang bị suy yếu nghiêm trọng. Điều này dẫn đến nguy cơ gia tăng quyền lực tập trung, giảm sự minh bạch và hạn chế quyền tự do của công dân. Quá trình này được gọi là "tự động hóa quyền lực" (autocratization), diễn ra từ từ nhưng có tác động sâu rộng tới nền chính trị và xã hội.
Đối với cộng đồng người Việt tại Séc và châu Âu, diễn biến này có thể ảnh hưởng gián tiếp qua các chính sách nhập cư, quan hệ ngoại giao và an ninh quốc tế. Ngoài ra, sự thay đổi trong hệ thống chính trị Mỹ cũng có thể tác động tới các doanh nghiệp, du học sinh và người lao động Việt Nam đang sinh sống tại Mỹ hoặc có liên hệ kinh tế với nước này.
Kết luận
Nước Mỹ đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử dân chủ 250 năm của mình. Dù vẫn duy trì các cuộc bầu cử, nhưng sự suy yếu của các cơ chế kiểm soát quyền lực và bảo vệ tự do công dân đang khiến Mỹ mất dần vị thế là một nền dân chủ tự do điển hình. Đây là tín hiệu cảnh báo không chỉ với người dân Mỹ mà còn với cộng đồng quốc tế, trong đó có người Việt đang quan tâm tới chính trị và xã hội Mỹ.
Hình ảnh từ bài viết
Útok na Kapitol v lednu 2021
Pieta po střelbě v Minneapolisu
Nước Mỹ kỷ niệm 250 năm dân chủ nhưng đang đối mặt suy thoái