Phế thải xây dựng tại Hà Nội: Tài nguyên quý bị lãng phí đáng tiếc
Hà Nội đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ với hàng nghìn dự án xây dựng và giao thông lớn nhỏ. Điều này kéo theo lượng phế thải xây dựng khổng lồ, lên đến hơn 10.000 tấn mỗi ngày. Vậy nguồn phế thải này đang được xử lý ra sao và tại sao nó lại được xem là tài nguyên quý giá thay vì chỉ là rác thải? Câu chuyện về phế thải xây dựng tại thủ đô sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thách thức và cơ hội trong quản lý nguồn tài nguyên này.
Bối cảnh
Hiện nay, TP Hà Nội đang tiến hành giải phóng mặt bằng cho 1.428 dự án, trong đó có nhiều công trình giao thông trọng điểm như bốn cầu vượt sông Hồng gồm Hồng Hà, Mễ Sở, Vân Phúc và Ngọc Hồi, cùng các dự án mở rộng đường vành đai, quốc lộ 1, 6... Những công trình này tạo ra lượng phế thải xây dựng khổng lồ, gồm bê tông, gạch, đá, vữa, kim loại, gỗ, nhựa, kính, đất đào và bùn thải, với khối lượng lên đến hơn 10.000 tấn mỗi ngày, gấp 4-5 lần so với mức bình thường.
Khác với rác sinh hoạt thông thường, phế thải xây dựng được xem là nguồn tài nguyên thứ cấp bởi phần lớn thành phần vẫn còn giá trị sử dụng sau khi được phân loại và xử lý đúng cách. Nếu được nghiền, sàng lọc và xử lý kỹ thuật, phế thải có thể tái chế thành cốt liệu dùng cho nền đường, vật liệu san lấp mặt bằng, sản xuất gạch không nung, bê tông và các cấu kiện xây dựng khác.
Diễn biến chính
Theo ông Nguyễn Văn Hoan, chuyên gia Viện Chuyên ngành Xi măng bê tông (Viện Vật liệu xây dựng), hiện nay khoảng 80% chất thải rắn đô thị tại Việt Nam vẫn bị chôn lấp, chỉ có gần 17% được tái chế dưới dạng nghiền nhỏ để phục vụ san lấp hoặc làm vật liệu nền đường. Tỷ lệ này thấp hơn rất nhiều so với tiềm năng sử dụng thực tế của loại chất thải gồm đất đá, bê tông và gạch vụn.
Việc sử dụng vật liệu tái chế không chỉ giúp giảm khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên như đá, cát sông, đất đắp mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Trong bối cảnh nguồn cát và đá ngày càng khan hiếm, phế thải xây dựng trở thành nguồn nguyên liệu rất đáng giá cho ngành xây dựng, giúp giảm áp lực lên các mỏ khai thác tự nhiên.
Hiện tại, cốt liệu tái chế dùng để san lấp nền đường – loại có giá trị thấp nhất – được bán với giá từ 70.000 đến 100.000 đồng/tấn. Cốt liệu hạt, cát nghiền tái chế có giá cao hơn, từ 150.000 đến 200.000 đồng/m3. Nếu Hà Nội có thể tái chế được 10.000 tấn phế thải xây dựng mỗi ngày để san lấp nền, thì ít nhất có thể thu về khoảng 0,7-1 tỷ đồng mỗi ngày.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vật liệu tái chế có giá thành thấp hơn khoảng 20% so với vật liệu tự nhiên. Tỷ lệ tái chế phế thải xây dựng có thể đạt trên 90% khối lượng đầu vào, riêng bê tông nhựa và bê tông xi măng có thể tái sử dụng gần như 100%, theo PGS.TS Tống Tôn Kiên, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng vật liệu xây dựng nhiệt đới (Đại học Xây dựng).
Đáng chú ý, nhiều công trình lớn tại Hà Nội hiện đang thiếu hụt nghiêm trọng vật liệu xây dựng tự nhiên như cát vàng, cát xây và đất đắp. Ví dụ, dự án vành đai 4 vùng Thủ đô cần tới khoảng 6 triệu m3 đất đắp và khối lượng lớn cát, đá xây dựng. Tuy nhiên, sản lượng khai thác tại các mỏ vật liệu trong thành phố không đủ đáp ứng, buộc nhà thầu phải mua vật liệu từ tỉnh Phú Thọ, làm tăng chi phí vận chuyển và kéo dài thời gian thi công.
Phân tích & Ý nghĩa
Nhận thấy tiềm năng to lớn của phế thải xây dựng, ngành xây dựng Việt Nam đã nghiên cứu và phát triển công nghệ tái chế vật liệu này từ nhiều năm nay. Từ năm 2007, các nghiên cứu đầu tiên đã tập trung vào khả năng nghiền và sàng lọc phế thải để tái chế thành vật liệu đầu vào cho vữa và bê tông.
Đến năm 2012, dự án sản xuất thử nghiệm "Hoàn thiện công nghệ tái chế phế thải phá dỡ công trình làm cốt liệu cho xây dựng" đã thành công trong việc tạo ra dây chuyền sản xuất cốt liệu tái chế quy mô công nghiệp. Cốt liệu nhỏ được dùng để sản xuất gạch không nung, còn cốt liệu lớn có kích thước đến 40 mm được sử dụng thay đá dăm trong sản xuất bê tông.
Tại Đại học Xây dựng, nhóm nghiên cứu do PGS.TS Tống Tôn Kiên dẫn đầu đã thực hiện nhiều đề tài nghiên cứu chuyên sâu về sử dụng cốt liệu tái chế thành đá dăm và cát để sản xuất vữa và bê tông xi măng chịu lực. Giai đoạn 2019-2021, nhóm tiếp tục thử nghiệm sản xuất cấu kiện bê tông cốt thép đúc sẵn từ phế thải bê tông trong phòng thí nghiệm, cho kết quả khả quan, chứng minh vật liệu tái chế có thể ứng dụng trong các công trình xây dựng thực tế.
Để thúc đẩy việc sử dụng vật liệu tái chế, các bộ ngành đã ban hành hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật. Năm 2023, tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13694 được công bố, quy định cấp phối vật liệu tái chế dùng làm lớp móng đường giao thông đô thị. Tiêu chuẩn TCVN 11969:2018 quy định về cốt liệu lớn tái chế cho bê tông cũng đã được áp dụng. Ngoài ra, nhiều tiêu chuẩn liên quan đến vật liệu san lấp, tái chế bê tông nhựa, thiết kế hỗn hợp và thi công đã được Bộ Khoa học và Công nghệ thông qua trong giai đoạn 2020-2025.
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Văn Hoan, trở ngại lớn nhất hiện nay không phải là công nghệ xử lý mà là vấn đề đầu ra sản phẩm tái chế chưa ổn định. Nhiều chủ đầu tư và nhà thầu vẫn còn e ngại về chất lượng và độ bền của vật liệu tái chế. Bên cạnh đó, Hà Nội và nhiều địa phương chưa có quy hoạch riêng cho chất thải rắn xây dựng hoặc vị trí thu gom, xử lý phù hợp, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc triển khai dự án tái chế.
Việc xử lý chất thải rắn xây dựng với công suất trên 500 tấn/ngày đòi hỏi phải đánh giá tác động môi trường, phê duyệt báo cáo tác động và có giấy phép môi trường cùng hệ thống quan trắc tự động, làm tăng chi phí và thủ tục cho doanh nghiệp. Ngoài ra, chi phí sản xuất tái chế hiện còn khá cao do phế thải thường bị lẫn nhiều loại vật liệu khác nhau như bê tông, gạch, đất, kim loại và bùn thải, khiến doanh nghiệp phải tốn thêm chi phí phân loại và nhân công.
Kết luận
Phế thải xây dựng tại Hà Nội là nguồn tài nguyên quý giá có thể tái chế thành vật liệu xây dựng, góp phần giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, hiện phần lớn phế thải vẫn bị chôn lấp hoặc xử lý chưa hiệu quả do nhiều rào cản về đầu ra sản phẩm, quy hoạch và chi phí. Việc nâng cao nhận thức, hoàn thiện chính sách và phát triển thị trường vật liệu tái chế là cần thiết để biến phế thải xây dựng thành nguồn tài nguyên thực sự có giá trị.
Hình ảnh từ bài viết
Những công trình phá dỡ ở Hà Nội tạo hàng nghìn tấn chất thải rắn mỗi ngày. Ảnh: Phạm Chiểu
Núi phế thải trên phố Vạn Kiếp, Hà Nội, tháng 5/2026. Ảnh: Phạm Chiểu
Điểm nghiền phế thải xây dựng ở gần nút giao Pháp Vân - Cầu Giẽ. Ảnh: Phạm Chiểu
Phế thải xây dựng tại Hà Nội: Tài nguyên quý bị lãng phí đáng tiếc