Sửa đổi luật lao động tại Séc có thể khiến ngân sách nhà nước thất thu hàng chục tỷ Kč
Bộ Lao động Séc đang đề xuất thay đổi định nghĩa về công việc phụ thuộc, nhằm phân biệt rõ hơn giữa lao động thuê và kinh doanh tự do. Tuy nhiên, đề xuất này có thể hợp pháp hóa phần lớn hình thức "švarcsystém" - một kiểu làm việc phổ biến nhưng gây tranh cãi, dẫn đến thất thu lớn cho ngân sách nhà nước. Vậy thực chất "švarcsystém" là gì và thay đổi luật này ảnh hưởng ra sao đến người lao động và doanh nghiệp tại Séc?
Bối cảnh
Tại Cộng hòa Séc, "švarcsystém" là thuật ngữ chỉ việc người lao động làm việc thực chất như nhân viên cho một công ty nhưng lại đăng ký dưới dạng doanh nghiệp cá nhân (živnostník) để tránh đóng các khoản bảo hiểm xã hội và y tế bắt buộc. Hình thức này xuất hiện từ những năm 1990, được đặt theo tên doanh nhân Miroslav Švarc, người đã xây dựng mô hình kinh doanh này để phát triển công ty xây dựng và câu lạc bộ bóng đá FK Švarc Benešov.
Hiện nay, việc phân biệt giữa lao động thuê (zaměstnanec) và kinh doanh tự do (živnostník) dựa trên định nghĩa "công việc phụ thuộc" (závislá práce). Bộ Lao động do Aleš Juchelka (thuộc đảng ANO) đứng đầu đang muốn sửa đổi định nghĩa này nhằm làm rõ hơn các tiêu chí như người sử dụng lao động tổ chức, kiểm soát công việc, giao nhiệm vụ và quy định thời gian làm việc. Dự luật đã qua vòng thảo luận đầu tiên tại Hạ viện Séc và dự kiến có hiệu lực từ tháng 1 năm sau.
Diễn biến chính
Phân tích của tổ chức nghiên cứu PAQ Research cảnh báo rằng định nghĩa mới sẽ hợp pháp hóa từ 70 đến 90% các trường hợp "švarcsystém" hiện nay, ảnh hưởng tới khoảng 80.000 người lao động. Theo Martin Spurný, chuyên gia kinh tế của tổ chức này, ngân sách nhà nước đã mất khoảng 6,7 tỷ Kč mỗi năm do hình thức lao động này.
Liên đoàn Công đoàn Séc (Českomoravská konfederace odborových svazů) cũng lên tiếng cảnh báo thiệt hại lớn hơn nếu nhiều người chuyển từ hình thức lao động thuê sang kinh doanh tự do. Chủ tịch Josef Středula đưa ra ví dụ một nhân viên có lương gộp 50.000 Kč/tháng chuyển sang làm živnostník và xuất hóa đơn 60.000 Kč/tháng, dẫn đến thiệt hại 2,4 tỷ Kč cho ngân sách nếu có 10.000 người làm như vậy. Nếu quy mô lên tới 500.000 người, thiệt hại có thể lên tới 120 tỷ Kč.
Tuy nhiên, Bộ Lao động bác bỏ các lo ngại này, khẳng định "švarcsystém" vẫn là hình thức lao động không hợp pháp và việc sửa đổi nhằm tăng cường tính rõ ràng, bảo vệ quyền lợi cho người lao động, doanh nghiệp và cơ quan kiểm tra lao động. Người phát ngôn Jakub Slavík gọi những phản ứng chỉ trích là "cơn cuồng loạn phi lý".
Bộ Tài chính cũng cho biết đang đánh giá các rủi ro tiềm ẩn và cam kết sửa đổi không gây ảnh hưởng tiêu cực tới ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, chính phủ do Andrej Babiš (đảng ANO) lãnh đạo đang đề xuất ngân sách thâm hụt lên tới 386 tỷ Kč cho năm tới, mức thâm hụt lớn thứ hai trong lịch sử Séc, chỉ sau năm 2021 do đại dịch COVID-19.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc sửa đổi định nghĩa công việc phụ thuộc có thể tạo điều kiện cho các công ty dễ dàng hợp pháp hóa hình thức thuê lao động qua živnostenský list (giấy phép kinh doanh tự do), giảm nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội và y tế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu ngân sách nhà nước, đồng thời làm giảm quyền lợi của người lao động như nghỉ phép có lương, bảo hiểm thất nghiệp và lương hưu.
Chuyên gia kinh tế Alžběta Mangarella từ Viện Xã hội học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Séc gọi dự luật là "ngựa thành Troy" vì nó có thể mở rộng phạm vi "švarcsystém" trên toàn thị trường lao động, làm tăng chi phí trợ cấp xã hội do người lao động mất quyền lợi chính thức. Ngoài ra, việc này không phải là yêu cầu bắt buộc từ Liên minh châu Âu, mà là sáng kiến riêng của Séc, có thể đi ngược lại xu hướng bảo vệ người lao động làm việc qua nền tảng số (platformová práce) mà EU đang thúc đẩy.
Kết luận
Đề xuất sửa đổi định nghĩa công việc phụ thuộc tại Séc đang gây tranh cãi lớn vì có thể hợp pháp hóa phần lớn hình thức "švarcsystém", làm thất thu ngân sách nhà nước hàng chục tỷ korun mỗi năm và ảnh hưởng đến quyền lợi người lao động. Trong khi đó, Bộ Lao động và Bộ Tài chính cam kết sẽ kiểm soát để không gây thiệt hại cho ngân sách. Cộng đồng người lao động và doanh nghiệp, trong đó có nhiều người Việt tại Séc, cần theo dõi sát sao để hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình khi luật mới có hiệu lực.
Sửa đổi luật lao động tại Séc có thể khiến ngân sách nhà nước thất thu hàng chục tỷ Kč