9h sáng chủ nhật 28/3, bà Lê Thị Sự kéo vội xe cà phê nép sát gốc bồ đề trên đường Ông Ích Khiêm, phường Thanh Khê khi nghe "có lực lượng kiểm tra". Động tác đã thành phản xạ: ghế xếp gọn, xe kéo vào trong, không bày ra ngoài quá vạch vàng của vỉa hè.
"Biết là tới lúc rồi", bà nói, tay vẫn giữ chặt quai xe.
Những ngày qua, bà bỏ hẳn ghế nhựa, không còn bán tại chỗ. Khách chỉ dừng xe mua nhanh rồi đi. Chiếc xe cà phê được thu nhỏ còn chưa đầy một mét, ép sát vào tường. Dù vậy, phần vỉa hè phía trước vẫn bị xe máy của các cửa hàng mặt tiền chiếm gần hết.
"Lùi vô rồi mà vẫn vướng. Khách không nhìn thấy bảng hiệu nên khó ghé, bán chậm hơn trước nhiều", bà nói.
Không riêng bà Sự, khu vực quanh chợ Cồn, nơi tập trung đông người buôn bán nhỏ, chứng kiến sự thay đổi rõ rệt. Hàng bánh, xăng lẻ, thuốc lá... đều thu gọn. Người bán không còn bày hàng tràn ra như trước mà "bán tới đâu lấy tới đó".
Cách đó vài mét, bà Nguyễn Thị Thu Hương mở nắp thùng lấy từng chiếc bánh gói trong lá chuối theo đơn khách. "Không dám bày nữa, thấy khách mới lấy ra", bà nói. Những chiếc ghế nhựa chỉ xuất hiện trong vài phút, khi những người chạy xe thồ, xe ôm ghé ăn, rồi lại xếp gọn.
Một số người chọn cách chuyển giờ bán: dậy từ sớm, hoặc chờ đến chiều muộn khi vắng lực lượng kiểm tra. Số khác "giữ khách quen" bằng cách đứng nép trong hẻm, thấy người quen thì gọi vào.
Ở các tuyến phố lớn như Lê Duẩn, Hùng Vương, Trần Phú, Nguyễn Thái Học..., không chỉ người bán rong, các hộ kinh doanh có mặt bằng cũng bắt đầu điều chỉnh. Nhiều quán ăn giảm bàn ghế ngoài vỉa hè, cửa hàng nhắc nhân viên xếp xe gọn hơn. Một số công ty, nhà hàng đông nhân viên cũng tính đến phương án tìm chỗ gửi xe để dành vỉa hè cho khách.
Chị Nguyễn Thị Thanh Tâm, chủ cửa hàng trên đường Hùng Vương, phường Hải Châu, chủ động chuyển bớt hàng vào kho dù đang thuê mặt bằng 25 triệu đồng mỗi tháng. "Khó thì có khó, nhưng chủ trương chung thì phải chấp nhận", chị nói, cho biết dự định dừng kinh doanh khi hết hợp đồng vì không còn phù hợp.
Hộ "buôn thúng bán bưng" vẫn muốn bám vỉa hè
Sự thay đổi trên những con phố trung tâm thành phố không ồn ào. Người bán không còn tìm cách "lấn thêm" mà dần học cách "thu lại". Dù vậy, nhiều người buôn bán nhỏ vẫn không giấu được nỗi lo về sinh kế lâu dài.
Tại ngã tư Phạm Hồng Thái - Yên Bái, phường Hải Châu, chị Nguyễn Thị Kim Đoan Trang vẫn duy trì quán bún nhỏ, chủ yếu bán cho học sinh ăn sáng. Đây là nguồn thu nhập duy nhất của cả gia đình, khi chồng bị bệnh tim, ba con còn đi học, mọi chi tiêu trông vào quán bún mỗi sáng.
Trước đây, chị bày ba bàn ra vỉa hè. Nay khi được lực lượng chức năng tuyên truyền nhắc nhở, chị bàn với nhiều hộ đang kinh doanh ăn uống trên tuyến đường giáp Trường THCS Trưng Vương thu gọn lại một hàng ghế, để chừa lối đi bộ. "Tụi tôi nhắc nhau thu gọn lại để dành lối đi cho người đi bộ", chị nói.
Dù vậy, chị Trang lo lượng khách giảm đáng kể. Người qua đường khó dừng lại khi không còn chỗ ngồi, còn khách quen cũng không nán lại lâu. "Nếu dẹp hẳn thì gia đình tôi không biết sống sao", chị nói, bày tỏ mong muốn được bố trí vào một khu bán hàng tập trung hoặc có không gian cố định.
Câu chuyện của chị Trang không phải cá biệt. Ở trung tâm Đà Nẵng, đặc thù đô thị với nhiều kiệt, hẻm nhỏ khiến một bộ phận người dân, nhất là lao động nhập cư, hộ nghèo, phụ thuộc vào vỉa hè để mưu sinh. Họ bán hàng rong, gánh bún, cà phê, đồ ăn sáng... len lỏi trong các con phố đông đúc. Không có mặt bằng, không đủ vốn thuê cửa hàng, vỉa hè trở thành "kế sinh nhai" duy nhất.
"Biết là lấn chiếm là sai, nhưng không bán ở đây thì không có chỗ khác", ông Trần Phú Cường, bán thuốc lá gần chợ Cồn, nói. Người đàn ông 65 tuổi đã thu toàn bộ kệ vào sát tường, nhưng vẫn mong có quy định rõ ràng hơn. "Cho tụi tôi một khoảng cố định, hoặc kẻ vạch rõ ràng. Có chỗ thì mình theo, không phải lo hôm nay được ngồi, mai lại bị dọn", ông nói.
Nhiều người cũng sẵn sàng đóng phí nếu được sử dụng vỉa hè trong giới hạn. "Miễn có quy định rõ, tụi tôi chấp hành", bà Hương nói. Một số ý kiến đề xuất thành phố bố trí các khu bán hàng nhỏ gần chợ, hoặc hình thành "phố hàng rong" để vừa đảm bảo trật tự, vừa giữ sinh kế cho người dân yếu thế.
Thực tế, việc "trả lại vỉa hè" không chỉ liên quan đến người bán rong. Ở nhiều tuyến phố, xe máy của các cửa hàng mặt tiền vẫn chiếm gần hết lối đi, khiến vỉa hè chưa thông thoáng; có đoạn người đi bộ phải xuống lòng đường rồi lại leo lên vỉa hè để tiếp tục di chuyển.
Bài toán chờ lời giải của chính quyền
Theo kế hoạch của UBND TP Đà Nẵng, từ giữa tháng 3, thành phố triển khai đồng loạt việc lập lại trật tự đô thị với mục tiêu 100% các phường, xã không có hộ kinh doanh trên vỉa hè. Lộ trình trước ngày 31/3, các hộ kinh doanh được yêu cầu dọn toàn bộ vật dụng vào trong, chấm dứt tình trạng lấn chiếm. Sau mốc này, việc vi phạm sẽ bị xử lý.
Tại phường Hải Châu - khu trung tâm được xem như "phòng khách" của Đà Nẵng, nơi tập trung nhiều cơ quan, điểm công cộng như Thành ủy, Trung tâm hành chính, bảo tàng, thư viện, chợ Hàn - những ngày qua, lực lượng chức năng đi dọc các tuyến phố Bạch Đằng, Trần Phú, Hùng Vương, Nguyễn Thị Minh Khai... để nhắc nhở, yêu cầu người dân ký cam kết trả lại vỉa hè cho người đi bộ và chỗ đỗ xe máy.
Ông Văn Minh Quang, Phó giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Hải Châu, cho biết việc lập lại trật tự vỉa hè lần này không làm theo kiểu "ra quân theo đợt" mà triển khai theo kế hoạch dài hơi, có lộ trình rõ ràng. Trước mắt, thành phố tập trung vào 12 tuyến đường trung tâm như Bạch Đằng, Trần Phú, Hùng Vương..., sau đó sẽ mở rộng ra các tuyến nhánh. Song song với kiểm tra, lực lượng chức năng yêu cầu các hộ ký cam kết, nhắc nhở nhiều lần trước khi xử phạt, hạn chế gây xáo trộn đột ngột.
Để tránh tình trạng "bắt cóc bỏ đĩa", ông Quang cho biết lực lượng chức năng phường sẽ kết hợp nhiều biện pháp như giám sát qua hệ thống camera, xử phạt nguội, đặc biệt vào buổi tối - thời điểm dễ tái lấn chiếm khi lực lượng mỏng, nhiều hàng quán trên đường Bạch Đằng, Trần Phú kê bàn bán ban đêm cho khách.
Trong khi đó, ông Trần Ngọc Thông, chuyên viên Trung tâm cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Hải Châu, cho hay những ngày qua lực lượng đã đi từng tuyến phố, thống kê, phân loại hơn 500 trường hợp buôn bán, lấn chiếm vỉa hè. "Chúng tôi chủ yếu vận động, giải thích để người dân hiểu và tự giác thực hiện, thay vì xử lý ngay", ông nói.
Theo ông Thông, khó khăn lớn nhất là địa bàn trung tâm có mật độ dân cư cao, nhiều lao động tự do từ nơi khác đổ về buôn bán, trong khi đặc thù đô thị có nhiều kiệt, hẻm nhỏ khiến việc bố trí lại không gian không đơn giản.
"Chủ trương là lập lại trật tự, nhưng cũng phải tính đến sinh kế cho người dân, nhất là các hộ nghèo, buôn bán nhỏ lẻ. Hiện địa phương đang ghi nhận các kiến nghị để đề xuất phương án bố trí khu vực kinh doanh phù hợp hơn trong thời gian tới", ông Thông nói.
Sáng 28/3, trước chợ Hàn, nơi mỗi ngày đón hàng nghìn du khách Hàn Quốc và châu Âu, vỉa hè đã thông thoáng hơn đôi chút. Nhiều vị trí xe máy chắn hết vỉa hè, đã được xếp gọn lại thành một hàng. Nhưng ở nhiều tuyến phố khác, lối đi vẫn bị chia cắt bởi xe máy, bàn ghế quán ăn, quán cà phê, bảng hiệu, cây xanh và những khoảng không gian chưa được sắp xếp rõ ràng.
Dưới gốc bồ đề trên đường Ông Ích Khiêm, bà Sự vẫn đứng cạnh chiếc xe cà phê đã thu gọn. Khách ít dừng hơn, nhưng bà không đẩy xe ra như trước. "Ráng quen dần thôi", bà nói, hy vọng khi người dân dần thích ứng, vỉa hè có lối cho người đi bộ, những người dân nghèo vẫn có thể sống "nương" vào một góc nhỏ trên vỉa hè của thành phố du lịch.
Nguyễn Đông
Người dân xoay sở khi TP Đà Nẵng cấm kinh doanh trên vỉa hè