Cuối tháng 2, đầu tháng 3, trở về bản Tổng Khư, xã Na Ngoi sau một năm đi làm xa ở miền Nam, anh Mùa Bá Quở, 30 tuổi, mua con bò nặng khoảng 200 kg làm lễ cúng báo hiếu bố mẹ vợ. Gia súc được chọn từ trước Tết, nuôi nhốt riêng, chăm kỹ dành cho ngày trọng đại của gia đình. Sau gần 10 năm kết hôn, đây là lần đầu vợ chồng anh Quở làm vía cho đấng sinh thành khi cuộc sống đã được cải thiện, kinh tế bắt đầu có chút tích lũy.
Trước lễ, vợ chồng anh Quở nhờ thầy cúng có uy tín trong bản Tổng Khư xem ngày lành. Đến hôm diễn ra nghi lễ, từ sớm tinh mơ, căn nhà gỗ nằm sát sườn núi đã rộn ràng tiếng người. Anh em, họ hàng, hàng xóm lần lượt có mặt giúp việc bếp núc. Trong sân, con bò được bên góc chờ đến giờ cúng vía.
Vợ anh Quở nhóm bếp, nấu xôi trong những chiếc chõ cỡ lớn (dụng cụ đồ xôi hình trụ, đáy đục lỗ) đặt sát vách nhà. Ngoài sân, 4-5 người đàn ông làm thịt bò, chia phần để vừa làm lễ, vừa chuẩn bị cho bữa tiệc sau đó. Mâm lễ được bày biện với cặp gà trống - mái, rượu, gạo, hương, đặt ngay ngắn giữa gian nhà chính.
Đến giờ lành, thầy cúng ngồi trước bàn lễ, bắt đầu nghi thức gọi vía. Ông lẩm nhẩm đọc lời khấn, báo với tổ tiên về việc con cháu tổ chức lễ báo hiếu, cầu xin phù hộ cho bố mẹ vợ anh Quở khỏe mạnh, tai qua nạn khỏi. Trong lời khấn, nếu có bệnh tật, ốm đau, ông xin "mang đi" để người già được sống lâu bên con cháu.
Trong quá trình làm vía, không gian trong nhà trở nên tĩnh lặng, chỉ còn tiếng khấn đều đều và tiếng củi cháy lách tách. Mọi người đứng vòng ngoài, lặng lẽ theo dõi. Khi phần gọi vía kết thúc, thầy cúng mang mâm lễ ra ngoài cửa, tiếp tục khấn "ma cửa", cầu mong gia đình làm ăn thuận lợi, con cháu bình an, nhà cửa yên ổn.
Kết thúc nghi lễ, các con lần lượt quỳ trước bố mẹ, chắp tay nhận lời dặn dò, chúc phúc. Sau đó, mỗi người nâng một chén rượu rồi cùng uống, chúc nhau sức khỏe.
Trong quan niệm của người Mông, bố mẹ vợ cũng như bố mẹ ruột, việc báo hiếu không có sự phân biệt. Vì thế, con rể thường là người đứng ra tổ chức làm vía cho nhà vợ khi điều kiện cho phép. Với anh Quở, đây không chỉ là nghi lễ mà còn là cách anh thể hiện sự gắn bó với vợ và bên ngoại sau nhiều năm chung sống.
Ông Lầu Giống Hùa, 70 tuổi, bố vợ anh Quở, ngồi tựa lưng vào vách nhà, nhìn con cháu tất bật chuẩn bị lễ làm vía, thỉnh thoảng nở nụ cười. Ông Hùa cho biết trong đời sống người Mông có nhiều nghi lễ như cưới hỏi, mừng cơm mới, cúng dòng họ, nhưng lễ báo hiếu bố mẹ luôn được coi là quan trọng hàng đầu.
"Đời tôi chỉ cần thấy con cái trưởng thành, biết nghĩ đến bố mẹ là vui rồi", ông Hùa nói.
Tùy điều kiện kinh tế, mỗi gia đình tổ chức làm vía với quy mô khác nhau, chi phí từ 3-4 triệu đồng hoặc hơn 10 triệu đồng. Có hộ thì các người con đứng ra tổ chức riêng từng lần, cũng có trường hợp tất cả thành viên trong nhà cùng góp sức làm chung khi bố mẹ đã lớn tuổi. Không đặt nặng mâm cao cỗ đầy, điều quan trọng là sự thành kính và sự có mặt đông đủ của hai bên nội ngoại.
Lễ làm vía thường kéo dài một đến hai ngày. Sau phần nghi lễ, họ hàng, làng xóm quây quần bên mâm cỗ có thịt bò, xôi gà, chum rượu cần. Gia đình ông Hùa năm nay còn tổ chức thêm hội chọi bò trên bãi đất lưng chừng núi ở bản Tổng Khư.
Từ sáng sớm, người dân trong bản dắt hàng chục con bò tới điểm hẹn. Khi đến lượt đấu, gia chủ dắt bò vào giữa bãi, tháo dây thừng rồi lùi ra quan sát, cổ vũ. Phía ngoài, hàng chục người dân đứng theo từng nhóm nhỏ, liên tục reo hò.
Mỗi trận chọi bò thường chỉ diễn ra 4-5 phút, con yếu thế sẽ bỏ chạy. Hội kết thúc vào trưa cùng ngày, người dân dắt bò về, không có giải thưởng. "Có chọi bò, bà con đến đông hơn", ông Hùa nói và cho hay việc kêu gọi mọi người cùng đứng ra tổ chức lễ hội chọi bò nhằm để ngày làm vía không chỉ là chuyện của một gia đình, mà là dịp để cả bản gặp gỡ, chia sẻ niềm vui sau những tháng ngày làm ăn xa.
Dịp này, gia đình ông Và Bá Già, 65 tuổi, ở bản Nậm Càn, xã Na Ngoi, cũng tổ chức lễ làm vía do bốn người con rể đứng ra thực hiện. Ngôi nhà gỗ lợp mái tôn nằm ven sườn núi đông người hơn thường ngày, khi con cháu từ các nơi trở về.
Ông Già có tám người con, đa số đi làm ăn xa, cuộc sống trước đây chủ yếu dựa vào nương rẫy. Nhiều năm qua, gia đình chưa tổ chức được lễ làm vía do điều kiện còn khó khăn. Đây là lần đầu tiên vợ chồng ông được con cháu làm lễ báo hiếu.
Theo ông Già, làm vía là việc hệ trọng của người Mông song không bắt buộc. Nhiều gia đình chờ đến khi kinh tế ổn định mới tổ chức để trọn vẹn. Trong ngày diễn ra nghi lễ, họ hàng, làng xóm đến phụ nấu nướng, dựng bếp, chuẩn bị mâm cỗ. Nhiều người còn mang theo gạo, con gà, chai rượu góp vào bữa tiệc chung.
"Thấy con cháu sum vầy và hàng xóm đoàn kết, tôi mừng lắm", ông Già nói.
Ông Mùa Giống Tủa, 76 tuổi, già làng có uy tín tại xã Na Ngoi, cho hay tục làm vía xuất phát từ quan niệm mỗi con người đều có hồn vía cần được che chở, gìn giữ. Nghi lễ này xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh như khi trẻ mới sinh, lúc ốm đau hoặc gặp rủi ro. Tuy nhiên, làm vía báo hiếu bố mẹ mang ý nghĩa riêng, nhấn mạnh sự sum vầy của một gia đình phải đủ đầy các thế hệ, như một dấu mốc cho thấy con cháu đã trưởng thành, có thể chăm lo, phụng dưỡng đấng sinh thành.
"Nghi lễ có thể khác nhau giữa các gia đình, nhưng đều hướng đến việc cầu sức khỏe, bình an cho bố mẹ. Quan trọng hơn, đây là dịp để con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, nhắc nhở nhau về trách nhiệm với đấng sinh thành", ông Tủa nói.
Phong tục làm vía báo hiếu đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của người Mông trên địa bàn. Những năm qua, chính quyền và già làng thường lồng ghép tuyên truyền trong các cuộc họp bản, khuyến khích người dân gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp, ông Và Bá Chư, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã Na Ngoi, cho biết.
Đức Hùng
Người Mông cúng bò, mở hội chọi bò báo hiếu bố mẹ