Văn kiện Hà Nội về bảo tồn di sản: Cộng đồng là trung tâm của giá trị văn hóa
Văn kiện Hà Nội vừa được thông qua vào chiều ngày 30 tháng 9, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Tài liệu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc để cộng đồng địa phương tham gia từ những bước đầu tiên trong quá trình xác định giá trị và bảo vệ di sản, thay vì chỉ được lấy ý kiến khi mọi quyết định đã được định đoạt.
Bối cảnh
Văn kiện Hà Nội được xây dựng từ Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, quy tụ các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý cùng đại diện các quốc gia và cộng đồng trong khu vực. Đây là một sáng kiến nhằm bổ sung góc nhìn đặc thù của khu vực châu Á - Thái Bình Dương vào các cuộc thảo luận toàn cầu về bảo tồn di sản.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa nhanh chóng, việc bảo tồn di sản không chỉ là giữ nguyên hiện trạng vật chất mà còn phải đảm bảo sự sống động, tính thích ứng và sự gắn kết của di sản với cộng đồng sở tại. Văn kiện Hà Nội phản ánh rõ quan điểm này, đề cao vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ và truyền lại giá trị di sản.
Diễn biến chính
Theo văn kiện, cộng đồng địa phương cần được tham gia ngay từ khâu xác định giá trị của di sản, bao gồm việc lựa chọn những yếu tố cần được bảo tồn. Điều này khác biệt với cách làm truyền thống, khi cộng đồng thường chỉ được lấy ý kiến sau khi các quyết định quan trọng đã được đưa ra.
- Nghệ nhân, người cao tuổi, phụ nữ, thanh niên và những người lưu giữ tri thức truyền thống được khuyến khích tham gia vào việc giải thích ý nghĩa, quản lý và giám sát công tác bảo tồn.
- Những câu chuyện kể, ký ức, kiến thức truyền qua các thế hệ cùng các tập quán đang được duy trì trong cộng đồng được xem là căn cứ quan trọng để đánh giá di sản, bên cạnh hồ sơ, hiện vật và nghiên cứu khoa học.
- Văn kiện cũng nhấn mạnh rằng di sản không nhất thiết phải giữ nguyên hình thức tại một thời điểm cố định trong quá khứ mà có thể thích ứng và thay đổi theo thời gian, miễn là các giá trị cốt lõi vẫn được bảo vệ.
- Đặc biệt với di sản sống, việc tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục sử dụng, thực hành và truyền lại cho thế hệ sau được xem là yếu tố then chốt.
- Trong trường hợp di sản bị hư hại do thiên tai, xung đột hoặc đô thị hóa, việc phục hồi cần dựa trên phần vật chất còn lại, tư liệu, khảo cổ học, kiến thức truyền khẩu và kỹ năng truyền thống, tránh tái tạo theo phỏng đoán.
Phân tích & Ý nghĩa
Việc thông qua Văn kiện Hà Nội được UNESCO đánh giá là một dấu mốc quan trọng, góp phần xây dựng cách đánh giá di sản toàn diện hơn, phù hợp với sự đa dạng văn hóa của khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Văn kiện bổ sung góc nhìn khu vực vào các cuộc thảo luận toàn cầu, nhấn mạnh sự cần thiết của việc đánh giá dựa trên bằng chứng, phương pháp phù hợp và sự hiểu biết sâu sắc của cộng đồng.
Ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO, cho biết văn kiện xem xét không chỉ vật liệu và hình thức của di sản mà còn cả ký ức, tín ngưỡng, ngôn ngữ, tập quán, tri thức truyền thống và các mối quan hệ xã hội liên quan. Mối liên hệ giữa con người, địa điểm và thiên nhiên cũng được coi là yếu tố quan trọng trong bảo tồn.
Điều này có ý nghĩa lớn đối với các quốc gia, trong đó có Việt Nam và cộng đồng người Việt tại Séc và châu Âu, bởi nó khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản, đồng thời mở rộng cách nhìn nhận về di sản không chỉ là vật thể mà còn là giá trị phi vật thể gắn liền với đời sống và văn hóa.
Kết luận
Văn kiện Hà Nội không chỉ là một tài liệu hướng dẫn mà còn là lời kêu gọi các quốc gia và cộng đồng cùng nhau xây dựng cách bảo tồn di sản phù hợp với từng bối cảnh văn hóa riêng biệt. Việc này giúp bảo vệ di sản một cách bền vững, đồng thời phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.
Hình ảnh từ bài viết
Ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới tham quan đình Tam Chúc, Ninh Bình chiều 30/9. Ảnh: Gia Chính
Văn kiện Hà Nội về bảo tồn di sản: Cộng đồng là trung tâm của giá trị văn hóa