Giải bài toán 4 tỉ USD nông sản 'bốc hơi' trên đường ra chợ
Nông sản Việt Nam đang chịu tổn thất lớn khi có tới 35% - 45% sản phẩm bị hao hụt sau thu hoạch, tương đương thiệt hại lên tới 4 tỉ USD mỗi năm. Tại sao tình trạng này kéo dài nhiều năm mà chưa có lời giải? Các chuyên gia đã tập trung thảo luận trong sự kiện Food System Innovation Challenge 2026, nhằm tìm ra hướng đi mới cho chuỗi cung ứng nông sản Việt Nam.
Bối cảnh
Báo cáo từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho thấy tỷ lệ hao hụt nông sản sau thu hoạch lên tới 35% - 45%. Đây không còn là vấn đề đơn thuần do thời tiết hay ý thức tiêu dùng mà là hệ quả của quản lý chuỗi giá trị chưa hiệu quả. Mỗi năm, Việt Nam mất đi hàng tỷ USD giá trị nông sản trên đường từ ruộng đồng đến chợ búa.
Cuộc đối thoại đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực thực phẩm, Food System Innovation Challenge 2026, được tổ chức vào chiều ngày 16 tháng 10 nhằm hưởng ứng Ngày Lương thực Thế giới, đã tập trung phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp cho bài toán này.
Diễn biến chính
Các nhà nghiên cứu từ Trường đại học Nông Lâm, Đại học Huế, gồm TS Nguyễn Thị Vân Anh, TS Lê Thanh Long và PGS. TS Nguyễn Văn Toản, công bố số liệu cho thấy rào cản lớn nhất trong chuỗi cung ứng nông sản là chi phí đầu tư ban đầu quá cao, chiếm tới 57%. Việc đầu tư vào hệ thống kho lạnh đạt chuẩn, lắp đặt cảm biến IoT (Internet of Things - mạng lưới thiết bị kết nối thông minh) để giám sát nhiệt độ, hay ứng dụng phần mềm quản lý vận tải là những khoản chi vượt quá khả năng tài chính của nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Hệ quả là chuỗi logistics nông sản bị đứt đoạn, hàng hóa thường được vận chuyển bằng xe tải dưới điều kiện thời tiết nhiệt đới nóng ẩm, không có hệ thống bảo quản lạnh phù hợp. Dữ liệu cung - cầu phân tán khiến phương tiện vận tải thường xuyên chạy rỗng chiều về, gây lãng phí chi phí vận chuyển. Thiếu hụt chuỗi bảo quản lạnh được ví như "cục máu đông" chặn đứng dòng lợi nhuận của toàn ngành.
Theo các chuyên gia, để khắc phục tổn thất 4 tỉ USD, tư duy kinh doanh nông sản cần chuyển từ "bù lỗ bằng giải cứu" sang "tối ưu hóa biên lợi nhuận bằng công nghệ và kinh tế tuần hoàn".
- Thứ nhất, cần chuyển đổi số chuỗi cung ứng bằng cách ứng dụng cảm biến thông minh, kết nối IoT và khai thác dữ liệu lớn để dự báo cung - cầu và tối ưu lộ trình vận tải. Đây không phải là cuộc đua công nghệ xa xỉ mà là bài toán có thể đo đếm bằng tiền. Giảm 5% tỷ lệ hư hao nông sản trên đường vận chuyển có thể giữ lại hàng trăm triệu USD lợi nhuận cho ngành.
- Thứ hai, định giá lại phụ phẩm nông nghiệp như vỏ trấu, rơm rạ, bã nông sản sau chế biến. Thay vì xem đây là rác thải gây chi phí xử lý, theo mô hình kinh tế tuần hoàn, phụ phẩm này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào giá rẻ để chiết xuất hợp chất sinh học, sản xuất bao bì phân hủy sinh học, khí biogas và phân bón hữu cơ vi sinh. Việc này không chỉ giúp doanh nghiệp giảm phát thải mà còn tạo ra nguồn doanh thu phụ trợ mới.
- Thứ ba, phát triển cơ chế hợp tác công - tư (PPP) và mô hình vườn ươm "4 nhà" gồm cơ quan quản lý, viện và trường, doanh nghiệp cùng startup. Mô hình này giúp doanh nghiệp đưa ra bài toán thị trường và vốn hạt giống, viện trường cung cấp phòng lab nghiên cứu và phát triển (R&D), các startup cung cấp giải pháp công nghệ mới để nhanh chóng thương mại hóa với chi phí thấp hơn nhiều.
Phân tích & Ý nghĩa
Thiệt hại 4 tỉ USD mỗi năm là một chi phí cơ hội quá lớn đối với ngành nông sản Việt Nam. Thay vì tiếp tục mở rộng diện tích đất canh tác, lợi nhuận bền vững hơn nằm ở việc giảm thiểu lãng phí trong từng khâu của chuỗi cung ứng. Việc áp dụng công nghệ và mô hình kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp giảm hao hụt mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.
Đối với cộng đồng người Việt, đặc biệt là những ai kinh doanh nông sản hoặc tham gia chuỗi cung ứng thực phẩm, việc chuyển đổi số và áp dụng công nghệ mới sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức vận hành và quản lý. Đồng thời, mô hình hợp tác công - tư mở ra cơ hội hợp tác giữa doanh nghiệp Việt và các tổ chức nghiên cứu, startup để phát triển giải pháp phù hợp với thị trường.
Kết luận
Bài toán thất thoát nông sản trị giá 4 tỉ USD không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội để ngành nông nghiệp Việt Nam đổi mới và phát triển bền vững. Chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và hợp tác công - tư là những chìa khóa then chốt để giữ lại giá trị trên từng cây số của chuỗi cung ứng, từ đó nâng cao lợi nhuận và sức cạnh tranh cho nông sản Việt.
Hình ảnh từ bài viết
Rau củ quả được bày bán tại một khu chợ truyền thống - Ảnh: CÔNG TRIỆU
Khoảng trống 4 tỉ USD trong chuỗi cung ứng nông sản Việt - Ảnh 2.
4 tỉ USD nông sản "bốc hơi" trên đường ra chợ - Ảnh 3.
Để bịt lỗ hổng 4 tỉ USD, tư duy kinh doanh nông sản buộc phải chuyển từ "bù lỗ bằng giải cứu" sang "tối ưu hóa biên lợi nhuận bằng công nghệ và tuần hoàn". Ảnh chụp các chuyên gia tham gia cuộc đối thoại thoại đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực thực phẩm, lễ phát động Food System Innovation Challenge 2026 - Ảnh: P. DUYÊN
Giải bài toán 4 tỉ USD nông sản 'bốc hơi' trên đường ra chợ