Nghệ nhân Đỗ Văn Lan và hơn 60 năm giữ nghề nón ngựa Phú Gia truyền thống

2026-09-19

Nghệ nhân Đỗ Văn Lan và hơn 60 năm giữ nghề nón ngựa Phú Gia truyền thống

Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công truyền thống đang dần mai một, câu chuyện của nghệ nhân Đỗ Văn Lan, 77 tuổi, ở làng Phú Gia, xã Xuân An, Gia Lai, là minh chứng sống động cho sự bền bỉ và tâm huyết giữ gìn nghề làm nón ngựa Phú Gia hơn 300 năm tuổi. Ông không chỉ giữ nghề mà còn truyền dạy cho thế hệ trẻ và tìm đầu ra cho sản phẩm truyền thống đặc sắc này.

Lớp học làm nón ngựa tại nhà ông Đỗ Văn Lan. Ảnh: Trần Hóa

Bối cảnh

Nghề làm nón ngựa Phú Gia có lịch sử hơn ba thế kỷ, bắt nguồn từ thế kỷ 18 tại vùng đất Bình Định xưa. Sản phẩm gắn liền với hình ảnh người cưỡi ngựa và đội quân Tây Sơn, là biểu tượng văn hóa độc đáo của vùng miền Trung Việt Nam. Nón có thiết kế đặc biệt với hai quai cố định hai bên, dải nón luồn qua quai rồi buộc dưới cằm, giúp người đội giữ chắc khi cưỡi ngựa. Trước đây, nón ngựa còn là vật phẩm dành cho tầng lớp quyền quý, được sử dụng trong các nghi lễ như đám cưới với những chi tiết chạm khắc tinh xảo bằng đồng, bạc hoặc đồi mồi.

Gia đình ông Lan đã duy trì nghề qua năm đời. Từ năm 13 tuổi, ông đã bắt đầu học nghề từ cha mình và chỉ sau ba năm đã có thể hoàn thiện một chiếc nón, trở thành một trong những người trẻ nhất làng theo nghề lúc bấy giờ.

Diễn biến chính

Vào giữa tháng 9, tại nhà ông Lan ở làng Phú Gia, ông tổ chức lớp học nâng cao nghề làm nón ngựa cho 20 phụ nữ trong vùng, kéo dài ba giờ và hoàn toàn miễn phí. Ông trực tiếp hướng dẫn các công đoạn từ tạo hoa văn, lựa chọn nguyên liệu đến công đoạn chằm nón - kỹ thuật dùng kim và chỉ để kết các lớp lá vào khung nón.

Quy trình làm nón rất công phu, gồm nhiều bước như chẻ thân giang, phơi, ngâm, tước thành sợi để đan thành tấm; dựng nan quanh sườn và thắt kín từ vành lên chóp; xử lý lá kè qua các công đoạn rọc, phơi nắng, phơi sương, sấy và vuốt thẳng trước khi cắt thành từng mảnh; sử dụng rễ dứa rừng chải lấy tơ làm chỉ. Công đoạn khó nhất là chằm lá, đòi hỏi mũi kim nhỏ, đều, chắc nhưng không để lộ đường chỉ. Sau đó, nghệ nhân thêu hoa văn bằng chỉ ngũ sắc với các họa tiết truyền thống như long, lân, quy, phụng hoặc mai, lan, trúc, cúc. Mỗi chiếc nón mất từ 4-5 ngày đến cả tuần mới hoàn thành.

Ông Lan cùng 12 lao động tại cơ sở mỗi ngày chỉ làm được khoảng hai chiếc nón. Thu nhập sau khi trừ chi phí khá thấp, khoảng 70.000-80.000 đồng mỗi người. Giá bán nón thông thường dao động từ 70.000 đến 150.000 đồng, trong khi dòng sản phẩm truyền thống cao cấp có thể lên tới 1,5 đến 6 triệu đồng, thậm chí những chiếc nón chạm trổ cầu kỳ bằng bạc hoặc đồi mồi có giá 8-10 triệu đồng.

Phân tích & Ý nghĩa

Nghề làm nón ngựa Phú Gia không chỉ là một nghề thủ công truyền thống mà còn là biểu tượng văn hóa gắn liền với lịch sử và đời sống của người dân vùng Bình Định. Tuy nhiên, thu nhập thấp và công sức lớn khiến lớp trẻ ít mặn mà theo nghề, đe dọa sự tồn tại của nghề truyền thống này.

Ông Lan đã chủ động mở các lớp dạy nghề miễn phí nhằm truyền lại kỹ thuật cho thế hệ trẻ, đồng thời kết nối với các doanh nghiệp lữ hành để đưa khách du lịch, học sinh, sinh viên đến trải nghiệm làm nón, từ đó mở rộng đầu ra cho sản phẩm. Sản phẩm nón ngựa Phú Gia cũng được nhiều du khách quốc tế từ Anh, Mỹ, Canada, Ấn Độ, Hàn Quốc, Australia và Hà Lan tìm mua, góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Việc sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao năm 2020 và nghề chằm nón ngựa Phú Gia được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024 càng khẳng định giá trị văn hóa và tiềm năng phát triển nghề. Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với du lịch cộng đồng được UBND tỉnh Gia Lai phê duyệt với kinh phí dự kiến hơn 37 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030 sẽ hỗ trợ truyền nghề, số hóa dữ liệu, phát triển sản phẩm và xây dựng hoạt động trải nghiệm cho du khách, góp phần bảo tồn nghề lâu dài.

Kết luận

Ở tuổi 77, nghệ nhân Đỗ Văn Lan vẫn miệt mài bên khuôn nón, truyền nghề cho lớp trẻ và tìm cách phát triển nghề làm nón ngựa Phú Gia. Với ông, giữ gìn nghề không chỉ là bảo tồn một sản phẩm truyền thống mà còn là duy trì những đôi tay tài hoa có thể làm ra nó. Câu chuyện của ông là minh chứng cho sự bền bỉ và tâm huyết trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống giữa thời hiện đại.